Chapter Chosen

અધાતુઓ

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
એમોનિયા વાયુના રસાયણિક ગુણધર્મો લખો.

એમોનિયા વાયુના રસાયણિક ગુણધર્મો નીચે પ્રમાણે છે :

(1) હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ વાયુ સાથે પ્રક્રિયા : એમોનિયા વાયુની હાઈડ્રોજન ક્લોરાઈડ વાયુ સાથે પ્રક્રિયા થતાં ઘન એમોનિયા ક્લોરાઈડ મળે છે.

દા. ત., NH3(g)+HCl(g)→NH4Cl(s)

(2) એમોનિયાની રિડક્શનકર્તા અસર : ગરમ ક્યુપ્રિક ઑક્સાઈડ (CuO) પરથી એમોનિયા વાયુ પસાર કરતાં કાળા રંગના ઑક્સાઈડનું રિડક્શન થઈ લાલ કથ્થાઈ રંગની કૉપર ધાતુ મળે છે.

દા. ત., 2NH3(g)→3Cu(s)+3H2O(1)+N2(g)

(3) એમોનિયાનું ઉદ્દીપકીય ઑક્સિડેશન અથવા ટૂંક નોંધ : ઓસ્વાલ્ડ પદ્વતિ : એમોનિયા અને ડાયઑક્સિજન વાયુના મિશ્રણને 1073 K તાપમાને ગરમ કરેલ પ્લેટિનમ ઉદ્દીપક પરથી પસાર કરતાં એમોનિયા વાયુનું નાઈટ્રિક ઑક્સાઈડમાં ઑક્સિડેશન થાય છે.

4NH3(g)+5O2(g)→4NO(g)+6H2O(g)

ઉત્પન્ન થતો નાઈટ્રિક ઑક્સાઈડ તરત જ ઑક્સિજન સાથે સંયોજાઈ નાઈટ્રોજન ડાયૉક્સાઈડના કથ્થાઈ રંગના ધુમાડા આપે છે.

2NO(g)+O2(g)→2NO2(g)

આ નાઈટ્રોજન ડાયૉક્સાઈડ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરી નાઈટ્રિક ઍસિડ બનાવે છે.

3No2(g)+H2O(1)→2HNO3(aq)+NO(g)

આમ, એમોનિયા વાયુમાંથી નાઈટ્રિક ઍસિડ મેળવવાની આ પદ્વતિ ઓસ્વાલ્ડ પદ્વતિ તરીકે ઓળખાય છે.

(4) એમોનિયા વાયુની લિટમસપત્ર પર અસર : શુષ્ક એમોનિયા વાયુ ભીના લિટમસપત્ર પર અસર બતાવતું નથી, પરંતુ એમોનિયાનું જલીય દ્રાવણ નિર્બળ બેઝિક હોવાથી તે લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે.

એમોનિયા વાયુ પાણીમાં દ્રાવ્ય થઈને નિર્બળ બેઈઝ એમોનિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ બનાવે છે. જેનું અલ્પ પ્રમાણમાં આયનીકરણ થઈ OH-મળે છે.

દા. ત., NH3(g)+H2O(1)rightwards harpoon over leftwards harpoonNH4OH(aq)rightwards harpoon over leftwards harpoonNH4+(aq)+OH-(aq)

NH4OH બેઝિક હોવાથી તે હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ સાથેની પ્રક્રિયાથી એમોનિયમ ક્લોરાઈડ (ક્ષાર) અને પાણી બને છે. દા. ત., NH4OH(aq)+HCl(aq)bold rightwards harpoon over leftwards harpoon NH4Cl(aq)+H2O(1)

(5) ધાતુ આયન સાથે પ્રક્રિયા : એમોનિયાના જલીય દ્રાવણની ધાતુ આયનના ક્ષારના જલીય દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા થવાથી પાણીમાં અદ્રાવ્ય ધાતુ હાઈડ્રૉક્સાઈડ બને છે.

દા. ત., ક્યુપ્રિક સલ્ફેટના જલીય દ્રાવણમાં એમોનિયમ હાઈડ્રૉક્સાઅઈડનું દ્રાવણ ઉમેરતાં ભૂરા રંગના ક્યુપ્રિક હાઈડ્રૉક્સાઈડના અવક્ષેપ મળે છે.

CuSO4(aq)+2NH4OH(aq)→Cu(OH)2(s)+(NH4)2SO4(aq)

Cu(OH)2 ના અવક્ષેપમાં વધુ પ્રમાણમાં NH4OH ઉમેરતાં અવક્ષેપ દ્રાવ્ય થઈ ઘેરા ભૂરા રંગનું દ્રાવણ મળે છે, જે કૉપરના એમોનિયા સાથેના બનતા સંકીર્ણ ક્ષારને કારણે હોય છે. દા. ત., Cu(OH)2(s)+4NH4OH(aq)→[Cu(NH3)4](OH)2(aq)+4H2O(1)

આ જ પ્રમાણે ફેરસ સલ્ફેટ, મૅગ્નેશિયમ સલ્ફેટ અને ઍલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઈડ સાથે NH4OH અનુક્રમે ફેરસ હાઈડ્રોક્સાઈડ, મૅગ્નેશિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ અને ઍલ્યુમિનિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ બનાવે છે.

દા. ત., FeSO4(aq)+2NH4OH(aq)→Fe(OH)2(s)+(NH4)2SO4(aq)

MgSO4(aq)+2NH4OH(aq)→Mg(OH)2(s)+(NH4)2SO(aq)

AlCl3(aq)+3NH4OH(aq)→Al(OH)3(s)+3NH4Cl(aq)


ઘન પ્રવાહી અને વાયુ સ્વરૂપમાં રહેલાં અધાતુ તત્ત્વોનાં ઉદાહરણ આપો.

ઘન સ્વરૂપ ધરાવતાં અધાતુ તત્ત્વો : કાર્બન, સલ્ફર, ફૉસ્ફરસ અને આયોડિન.

પ્રવાહી સ્વરૂપ ધરાવતાં અધાતુ તત્ત્વો : બ્રોમિન.

વાયુ સ્વરૂપ ધરાવતાં અધાતુ તત્ત્વો : હાઈડ્રોજન, નાઈટ્રોજન, ઑક્સિજન, ફ્લોરિન, હિલિયમ, નિયોન, ક્લોરિન વગેરે.


H2, C, O, S નો ઉપયોગ લખો.


H2 નો ઉપયોગ : વનસ્પતિ ઘીની બનાવટમાં, એમોનિયા, મિથેનોલ અને હાઈડ્રોક્લિરિક ઍસિડના ઉત્પાદનમાં, બળતણ કોષમાં.

C નો ઉપયોગ : વિદ્યુતવિભાજન કોષ અને સૂકા કોષમાં વીજધ્રુવ તરીકે.

O નો ઉપયોગ : સજીવસૃષ્ટિને જીવંત રહેવા અને દહનપ્રક્રિયામાં.

S નો ઉપયોગ : દારૂખાનું, રંગકો, જંતુનાશકોની બનાવટમાં, ચેપ-નાશક અને ફૂગનાશક તરીકે તથા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનમાં.


ધાતુની પાણી સાથેની પ્રક્રિયાઓ લખો. અથવા હાઈડ્રોજન વાયુની બનાવટનાં સમીકરણો લખો.


પોટૅશિયમ, સોડિયમ, કૅલ્શિયમ જેવી સક્રિય ધાતુઓ ઠંડા પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરી ડાયહાઈડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.

દા. ત.,

2K(s)+2H2O(1)→2KOH(aq)+H2(g)

2Na(s)+2H2O(1)→2NaOH(aq)+H2(g)

Ca(s)+2H2O(1)→Ca(OH)2(aq)+H2(g)

જ્યારે મૅગ્નેશિયમ. ઝિંક અને આયર્ન જેવી ઓછી સક્રિય ધાતુઓ પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરી ડાયહાઈડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.

દા. ત.,

Mg(s)+H2O(g)→MgO(s)+H2(g)


Zn(s)+H2O(g)→ZnO(s)+H2(g)

3Fe(s)+4H2O(g)→Fe3O4(s)+4H2(g)


સમજાવો :
હાઈડ્રોજન 


હાઈડ્રોજન શબ્દ ગ્રીક ભાષાના બે શબ્દો HYDRO (પાણી) અને GENE (ઉત્પન્ન થવું) પરથી રચાયેલ છે, એટલે કે પાણી ઉત્પન્ન કરનાર તરીકે ઓળખાય છે.

તેની સંજ્ઞા H છે.

તેની શોધ ઈ. સ. 1766માં ઈંગ્લૅન્ડના રસાયણવિજ્ઞાની હેન્રી કૅવેન્ડિશે કરી હતી.

તે આવર્ત કોષ્ટકમાં પ્રથમ ક્રમે છે. તે સૌથી હલકું તત્ત્વ છે.

તે વધુ સક્રિય હોવાથી તે સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી, પણ તે ડાયહાઈડ્રોજન અણુ (H2) સ્વરૂપે કે અન્ય તત્ત્વ સાથેના સંયોજન સ્વરૂપે સ્થાયી અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

પૃથ્વી પરના ચાર ભાગમાંથી ત્રણ ભાગમાં પાણી છે, જે હાઈડ્રોજન અને ઑક્સિજનનું સંયોજન છે.

હાઈડ્રોજન ન્યુક્લિયર સંલયન પ્રક્રિયા મારફતે હિલિયમમાં રૂપાંતર પામે છે ત્યારે સૂર્યશક્તિ પેદા થાય છે.