Chapter Chosen

આપણું પર્યાવરણ

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

ટૂંક નોંધ લખો :
ઉપભોગી સજીવો


ઉપભોગી સજીવો : નીલરસવિહીન અને વિષમપોષી સજીવો ઉપભોગી સજીવોમાં સમાવિષ્ટ છે. આ સજીવો આપમેળે પોતાના ખોરાકનું સંશ્લેષણ કરી શકતા નથી. પોતાના ખોરાક માટે તેઓ અન્ય સજીવો કે તેમની નીપજોનો ઉપયોગ કરે છે.

ઉપભોગી સજીવો ચાર કક્ષાઓમાં વિભાજિત કરાય છે.


ટૂંક નોંધ લખો : પર્યાવરણ


વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને માનવ સહિત બધા જ સજીવો તેમજ તેમની સાથે સંકળાયેલા ભૌતિક પરિસરને પર્યાવરણ કહેવામાં આવે છે.

પર્યાવરણના વિવિધ ઘટકો (જૈવિક અને અજૈવિક) આંતર સંબંધિત અને એક બીજા પર આધારિત હોય છે. આથી આ ઘટકોની સમતુલા પર્યાવરણની સમતુલા માટે ખુબ જ જરૂરી છે. પૃથ્વી પર વિવિધ પ્રદેશોની આબોહવા, ભૂમિ-પ્રકાર અને ભૂતલીય પરિબળો બદલાતાં રહે છે. તેથી જુદા જુદા પ્રદેશોનું પર્યાવરણ બદલાય છે. પૃથ્વી પર વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ સહિત બધા સજીવો જે પર્યાવરણમાં જન્મે છે અને રહે છે તે તેમના પર્યાવરણને અનુકૂલિત થાય છે.

પર્યાવરણના એક ઘટકમાં થતો પ્રતિકૂળ ફેરફાર સજીવોના સામાન્ય જીવનને અસર કરે છે.

ટૂંકી સમજૂતી લખો :
જૈવિક વિશાલન 


આહારના સંબંધોને અનુરૂપ સજીવો પરસ્પ આધારિત રહી આહારશૃંખલા રચે છે.

આ આહારશૃંખલા દ્વારા શક્તિ અને દ્રવ્યો ક્રમશઃ ઉપલા પોષક સ્તરો તરફ વહન પામે છે. જો કોઈ જૈવ-અવિઘટનીય દ્રવ્ય નિવસનતંત્રના જૈવ ઘટકોમાં પ્રવેશી જાય, તો ક્રમશઃ ઉપલા પોષક સ્તરે તેનું સંકેન્દ્રણ વધતું જાય છે.

દા. ત., રોગો કે કીટકોથી કૃષિ-પાકોને રક્ષણ આપવા જંતુનાશકો અને અન્ય રસાયણોનો અનિયંત્રિત ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેથી જમીન અને પાણીમાં આ રસાયણોનું પ્રમાણ વધે છે. આવાં રસાયણો જમીન કે પાણીમાંથી વનસ્પતિઓના દેહમાં પ્રવેશી, આહારશૃંખલાના માર્ગે તૃણાહારીઓ, માંસાહારીઓ અને ઉચ્ચ માંસાહારીઓમાં પ્રવેશે છે. આ રસાયણો વિઘટન પામતા ન હોવાથી દરેક પોષક સ્તરે તેમનું સંકેન્દ્રણ વધતું રહે છે. આ ઘટનાને જૈવિક વિશાલન કહેવાય છે.


ટુંક નોંધ લખો :
નિવસનતંત્ર


જૈવિક સમિદાય અને તેમની સાથે સંકળાયેલા ભૌતિક પર્યાવરણ મળીને આંતરક્રિયા તંત્ર બનાવે છે, તેને નિવસનતંત્ર કહે છે.

વિશિષ્ટતા :

(1) નિવસનતંત્ર કદમાં નાનું કે મોટું હોઈ શકે છે.

(2) નિવસનતંત્રમાં સજીવો (વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મ જીવો) તેમના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે ચોક્કસ આંતરક્રિયાઓ કરે છે.

(3) દરેક નિવસનતંત્ર વિશિષ્ટ બંધારણ ધરાવે છે અને ચોક્કસ કાર્ય કરે છે.

(4) દરેક નિવસનતંત્ર અન્ય નિવસનતંત્ર સાથે ભળી જાય છે.


નિવસનતંત્રનાં કાર્ય જણાવી, કોઈ એક કાર્ય સમજાવો. અથવા નિવસનતંત્રમાં શક્તિનું વહન સમજાવો.


નિવસનતંત્રનાં કાર્ય : (1) શક્તિનું એકમાર્ગી વહન અને (2) પોષક દ્રવ્યોનું ચક્રીય વહન.

નિવસનતંત્રમાં શક્તિનું વહન : આહારશૃંખલાના દરેક પગથિયા પોષક સ્તર સ્વરૂપે જોવા મળે છે. તેમાં શક્તિના વાહનની શરૂઆત ઉત્પાદકોથી થાય છે.

પ્રથમ પોષક સ્તરે હરિદ્રવ્ય ધરાવતા સજીવો (લીલી વનસ્પતિઓ) પ્રકાશશક્તિનું શોષણ કરી પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્રિયા દ્વારા ખોરાકરૂપે રાસાયણિક શક્તિમાં રૂપાંતર કરે છે.

આ શક્તિ તૃણાહારીઓમાં અને તેમાંથી માંસાહારીઓ તરફ ખોરાક સ્વરૂપે ક્રમશઃ વહન પામે છે. આમ, શક્તિનું વહન ઉત્પાદક સજીવોમાંથી ઉપભોગી સજીવોની વિવિધ કક્ષાઓ તરફ થાય છે. આથી લીલી વનસ્પતિઓ નિવસનતંત્રમાં સૂર્યશક્તિના પ્રવેશદ્વાર તરીકે તેમજ ઉપભોગી સજીવો માટે શક્તિનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે. જીવંત વિશ્વની બધી જ ક્રિયાઓ માટે રાસાયણિક શક્તિ મદદરૂપ છે.

નિવસનતંત્રમાં શક્તિનો પ્રવાહ હંમેશાં એકમાર્ગી હોય છે. લીલી વનસ્પતિઓ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણમાં મેળવાયેલી શક્તિ સૂર્ય તરફ પાછી વહન પામતી નથી. તૃણાહારીઓ દ્વારા વનસ્પતિમાંથી મેળવાયેલી શક્તિ સ્વાવલંબી તરફ પાછી જતી નથી.

આમ, શક્તિનું વહન ક્રમશઃ ઉપલા પોષક સ્તરો તરફ થાય છે અને તે નીચલા પોષક સ્તર તરફ પાછી ફરતી ન હોવાથી પ્રાપ્ત થતી નથી.