Chapter Chosen

કાર્બનિક સંયોજનો

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

કાર્બનિક રસાયણવિજ્ઞાન એ ખરેખર શેનું બનેલું વિજ્ઞાન છે ?


કાર્બનિક રસાયણવિજ્ઞાનમાં પાયાનાં કાર્બનિક સંયોજનો હાઈડ્રોકાર્બન છે. હાઈડ્રોકાર્બનમાં કાર્બન અને હાઈડ્રોજન તત્ત્વો આવેલાં હોય છે.

હાઈડ્રોકાર્બનમાંના એક કે વધુ હાઈડ્રોજનનું વિસ્થાપન નાઈટ્રોજન, ઑક્સિજન, સલ્ફર અને હેલોજન તત્ત્વો કે ક્રિયાશીલ સમૂહ વડે કરતાં અનેક કાર્બનિક સંયોજનો મળે છે.


સમજાવો : ક્રિયાશીલ સમૂહ


કાર્બનિક સંયોજનોની લાક્ષણિકતા પ્રક્રિયાઓ જે પરમાણુ કે પરમાણુઓના સમૂહ દ્વારા નક્કી થાય છે તે પરમાણુ કે પરમાણુઓના સમૂહને ક્રિયાશીલ સમૂહ કહે છે.

કાર્બનિક સંયોજનોમાં કાર્બન અને હાઈડ્રોજન ઉપરાંત ઑક્સિજન, નાઈટ્રોજન, સલ્ફર અને હેલોજન જેવા પરમાણુઓ ધરાવતાં ક્રિયાશીલ સમૂહો પણ હોય છે.

એક જ ક્રિયાશીલ સમૂહ ધરાવતાં જુદાં જુદાં કાર્બનિક સંયોજનોની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સમાન હોય છે.

દા. ત., CH2=CH2+H2 →CH3-CH3
             ઈથીન             ઈથેન

CH2=CH-CH3 → CH3-CH2-CH3
   પ્રોપિન                 પ્રોપેન 

જુદા જુદા ક્રિયાશીલ સમૂહ ધરાવતાં સંયોજનોની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને ગુણધર્મો જુદા જુદા હોય છે. દા.ત., સમાન કાર્બન સંખ્યા ધરાવતાં ઈથેન કરતાં ઈથેનોલ અને ઈથેનોઈક ઍસિડના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો જુદા જુદા હોય છે, કારણ કે તેમાં ક્રિયાશીલ સમૂહો જુદા જુદા હોય છે.

કોઈ પણ કાર્બનિક સંયોજનોની રાસાયણિક ક્રિયાશીલતા તેમાં રહેલા ક્રિયાશીલ સમૂહને કારણે હોય છે.

દા. ત., આલ્કેન કરતાં તેના અનુવર્તી આલ્કીન અને આલ્કાઈન સંયોજનોની ક્રિયાશીલતા વધુ હોય છે. જેમ કે ઈથેન કરતાં ઈથીન અને ઈથીન કરતાં ઈથાઈનની H2 સાથેની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ ઝડપી હોય છે.


કાર્બોક્સિલિક ઍસિડ સંયોજનોનું નામકરણ સમજાવો.


કાર્બનિક સંયોજનોના –COOH ક્રિયાશીલ સમૂહ ધરાવતાં સંયોજનોને કાર્બોક્સિલિક ઍસિડ સંયોજનો કહે છે.

નામકરણ માટે આલ્કેનમાંથી ‘-એન’ પ્રત્યય દૂર કરી ‘-એનોઈક ઍસિડ’ પ્રત્યય જોડવામાં આવે છે.

કાર્બોક્સિલિક ઍસિડ શ્રેણીના પ્રથમ ચાર સભ્યોનાં અણુસૂત્ર, IUPAC નામ તથા સામાન્ય નામ નીચેના કોષ્ટકમાં આપ્યાં છે :


આથવણની ક્રિયા દ્વારા ઈથેનોલના ઉત્પાદનની રીત વર્ણવો.


શેરડીના રસ કે સ્ટાર્ચ, ફળો કે દ્રાક્ષના રસ, મોલાસિસ, ખાંડ વગેરેના જલીય દ્રાવણમાં ઈન્વર્ટેઝ ઉત્સેચકની હાજરીમાં આથવણની ક્રિયાથી પહેલાં ગ્લુકોઝ અને ફ્રુક્ટોઝ બને છે.

C12H22O11+H2O  bold rightwards arrow from bold space bold ઉત ્ સ ે ચક to bold ઈન ્ વર ્ ત ે ઝ bold space of C6H12O6+C6H12O6
ખાંડ અથવા મોલાસિસ                                   ગ્લુકોઝ      ફ્રુક્ટોઝ 

ગ્લુકોઝ કે ફ્રુક્ટોઝનું ઝાયમેઝ ઉત્સેચકની હાજરીમાં આથવણ થઈ ઈથેનોલ અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ બને છે.

C6H12O6  bold rightwards arrow from bold space bold ઉત ્ સ ે ચક to bold space bold ઝ ા યમ ે ઝ of 2C2H5OH + 2CO2(g)
  ગ્લુકોઝ અથવા ફ્રુક્ટોઝ            ઈથેનોલ 
     


અકાર્બનિક પદાર્થો અને કાર્બનિક પદાર્થો કોને કહે છે ?


ખનિજમાંથી મળતા પદાર્થો એટલે કે નિર્જીવ સ્ત્રોતમાંથી મળતા પદાર્થોને અકાર્બનિક પદાર્થો કહે છે.

ઉદાહરણ : NaCL, MgSO4, Ca3(PO4)2, ગૅલિના (PbS) વગેરે.

વનસ્પતિ અને પ્રાણીમાંથી મળતા પદાર્થો એટલે કે સજીવ સ્ત્રોતમાંથી મળતા પદાર્થોને કાર્બનિક પદાર્થો કહે છે.

ઉદાહરણ : યૂરિયા, DNA, RNA, પ્રોટીન, એમિનો ઍસિડ વગેરે.