Chapter Chosen

પોષણ અને શ્વસન

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

જીવંત પ્રક્રિયાઓ એટલે શું ? સજીવોની સામાન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સમજાવો.


બધા સજીવો જીવન ટકાવી રાખવા માટે જે મુખ્ય કાર્યો કરતાં હોય છે, તેને જીવંત પ્રક્રિયાઓ કહેવાય છે.

બધા સજીવોમાં પોષણ, વૃદ્વિ, શ્વસન, પરિવહન, ઉત્સર્જન, હલનચલન, નિયંત્રણ અને સહનિયમન, પ્રજનન વગેરે મુખ્ય જીવંત પ્રક્રિયાઓ સામાન્ય હોય છે.

પોષણ : ખોરાક ગ્રહણ કરી, તેમાંનાં પોષક દ્રવ્યોનો શરીરમાં વિવિધ દેહધાર્મિક કાર્યોમાં ઉપયોગ કરવાની ક્રિયાને પોષણ કહે છે.

વૃદ્વિ : સજિવોનાં કદ અને વજનમાં થતા અપરિવર્તનીય વધારાને વૃદ્વિ કહે છે.

શ્વસન : આ પ્રક્રિયા દ્વારા કોશીય સ્તરે કાર્બનિક પોષક દ્રવ્યોનું ઑક્સિડેશન કરી ઊર્જા મુક્ત થાય છે.

પરિવહન : શોષિત ખોરાકનું શરીરના વિવિધ ભાગોમાં વહન થવાની ક્રિયાને પરિવહન કહેવામાં આવે છે.

ઉત્સર્જન : શરીરના વિવિધ કોષો દ્વારા સર્જાતાં ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો શરીરની બહાર નિકાલ કરવાની ક્રિયાને ઉત્સર્જન કહેવાય છે.

હલનચલન : તેના દ્વારા શરીરના વિવિધ ભાગોનું હલનચલન તેમજ સજીવનું સ્થળાંતર (પ્રચલન) થાય છે.

નિયંત્રણ અને સહનિયમન : તેના દ્વારા સજીવો તેમની ફરતે આવેલા વાતાવરણના ફેરફારો સામે આંતરિક પર્યાવરણની સ્થિતિ જાળવી જીવંત રહી શકે છે.

પ્રજનન : પ્રજનનની પ્રક્રિયામાં પૂર્વાસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો ગુણન પામી જીવસાતત્ય જાળવે છે.


પોષણ અને ખોરાક એટલે શું ? ખોરાકમાં કયાં કયાં પોષક તત્ત્વો હોય છે ?


પોષણ : ખોરાકનાં તત્ત્વોનો કાર્યશક્તિ મેળવવા, વૃદ્વિ અને અન્ય જૈવિક ક્રિયાઓ જાળવી રાખવા શરીરમાં ઉપયોગ કરવાની ક્રિયાને પોષણ કહે છે.

શરીર પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડતા પદાર્થોને ખોરાક કે દૈનિક આહાર કહે છે. ખોરાકમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, લિપિડ, પ્રોટીન, વિટામિન્સ, પાણી, ક્ષારો વગેરે પોષક તત્વો હોય છે.


પોષણપદ્વતિ એટલે શું ? સજીવોમાં જોવા મળતી પોષણપદ્વતિના વિવિધ પ્રકારનાં નામ અને ઉદાહરણ જણાવો.


સજીવો દ્વારા ખોરાક મેળવવાની પદ્વતિને પોષણપદ્વતિ કહે છે. બધા સજીવો એક જ રીતે ખોરાક મેળવતા નથી. તેથી સજીવોમાં જુદી જુદી પોષણ પદ્વતિ જોવા મળે છે.

(1) સ્વાવલંબી પોષણ : ઉદા., લીલી વનસ્પતિઓ, યુગ્લિના, વૉલ્વૉક્સ, રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા બૅક્ટેરિયા

(2) પરાવલંબી પોષણ : ઉદા., બૅક્ટેરિયા, ફૂગ, બધાં જ પ્રાણીઓ

પરાવલંબી પોષણના પેટાપ્રકારો :

1. મૃતોપજીવી પોષણ : ઉદા., બૅક્ટેરિયા, અને ફૂગ

2. પરોપજીવી પોષણ : ઉદા., ઘણા બૅક્ટેરિયા, ફૂગ, અમરવેલ

3. પ્રાણીસમ પોષણ : અમીબા, દેડકો, મનુષ્ય


આપણા માટે પોષણનું મહત્ત્વ જણાવો.
             અથવા
પોષણ દેહધાર્મિક કાર્યો માટે જરૂરી છે. સમજાવો.


આપણા શરીરની વિવિધ ક્રિયાઓ માટે ઊર્જાની જરૂરિયાત રહેલી છે. આપણે ઊર્જાનો ઉપયોગ વિવિધ કાર્યો કરવા માટે કરીએ છીએ. દા. ત., ચાલતી વખતે અથવા સાઈકલ વખતે ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે.

જ્યારે કોઈ બાહ્ય કાર્ય ન કરતા હોઈએ ત્યારે પણ શરીરમાં ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. આમ, ઊર્જા આપણા જીવનને ટકાવી રાખે છે. આપણો ખોરાક આ ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે.

ખોરાકનાં પોષક દ્રવ્યોનો ઊર્જાપ્રાપ્તિ માટે, શરીરના વૃદ્વિ અને વિકાસ માટે તેમજ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, લિપિડ, પ્રોટીન અને બીજા જરૂરી પદાર્થોનું સંશ્લેષણ કરવા માટે શરીરમાં ઉપયોગ કરવાની ક્રિયાને પોષણ કહે છે.

આમ, પોષણ દેહધાર્મિક કાર્યો માટે અને તે દ્વારા જીવન ટકાવી રાખવા માટે ખુબ જ જરૂરી છે. 


પોષણ પદ્વતિ શું ? સ્વાવલંબી પોષણ ઉદાહરણો સહિત સમજાવો.


    પોષણ : સજીવો દ્વારા પોષક પદાર્થો ગ્રહણ કરી, શરીરના વિવિધ ભાગોમાં આવેલા જીવિત કોષોમાં તેમનો કાર્યશક્તિ મેળવવા તેમજ વૃદ્વિ અને અન્ય જુદી જુદી ક્રિયાઓ ચાલુ રાખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયાને પોષણ કહે છે.

    સ્વાવલંબી પોષણ : ઑટો શબ્દનો અર્થ ‘પોતે’ અને ‘ટ્રોફે’ શબ્દનો અર્થ પોષક તત્ત્વો થાય છે. આથી પોતાની શક્તિની જરૂરિયાત માટેના કાર્બનિક પોષક તત્ત્વો પોતાના કોષોમાં જાતે જ સર્જી લેવાની પોષણપદ્વતિને સ્વાવલંબી પોષણ કહે છે.

    આમ, બધા પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો સ્વાવલંબી પોષણ ધરાવે છે.

    ઉદાહરણ : લીલી વનસ્પતિઓ, યુગ્લિના, વૉલ્વૉક્સ, રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા બૅક્ટેરિયા.

    સ્વાવલંબી સજીવો સંશ્લેષિત કાર્બોદિતનો ઉપયોગ શક્તિ મેળવવા કરે છે. વપરાયા વગરના કાર્બોદિતનો વનસ્પતિ શરીરમાં સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ થાય છે.

    પોષણ : સજીવો દ્વારા પોષક પદાર્થો ગ્રહણ કરી, શરીરના વિવિધ ભાગોમાં આવેલા જીવિત કોષોમાં તેમનો કાર્યશક્તિ મેળવવા તેમજ વૃદ્વિ અને અન્ય જુદી જુદી ક્રિયાઓ ચાલુ રાખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયાને પોષણ કહે છે.

    સ્વાવલંબી પોષણ : ઑટો શબ્દનો અર્થ ‘પોતે’ અને ‘ટ્રોફે’ શબ્દનો અર્થ પોષક તત્ત્વો થાય છે. આથી પોતાની શક્તિની જરૂરિયાત માટેના કાર્બનિક પોષક તત્ત્વો પોતાના કોષોમાં જાતે જ સર્જી લેવાની પોષણપદ્વતિને સ્વાવલંબી પોષણ કહે છે.

    આમ, બધા પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવો સ્વાવલંબી પોષણ ધરાવે છે.

    ઉદાહરણ : લીલી વનસ્પતિઓ, યુગ્લિના, વૉલ્વૉક્સ, રંજકદ્રવ્ય ધરાવતા બૅક્ટેરિયા.

    સ્વાવલંબી સજીવો સંશ્લેષિત કાર્બોદિતનો ઉપયોગ શક્તિ મેળવવા કરે છે. વપરાયા વગરના કાર્બોદિતનો વનસ્પતિ શરીરમાં સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ થાય છે.