Chapter Chosen

વિદ્યુતપ્રવાહની ચૂંબકીય અસરો

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

ચુંબકીય ક્ષેત્ર એટલે શું ? ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ કોને કહે છે?


ચુંબકની આજુબાજુના જેટલા વિસ્તારમાં ચુંબકીય બળ અનુભવી શકાતું હોય તે વિસ્તારને ચુંબકનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર કહેવાય છે.

ચુંબકીય ક્ષેત્રનું વર્ણન અથવા અભ્યાસ ચુંબકીય ક્ષેત્રરેખાઓ દોરી કરી શકાય છે. ચુંબકીય ક્ષેત્રની ચિત્રાત્મક રજુઆત છે.


ઑર્સ્ટેડના પ્રયોગનું વર્ણન કરો.
                                                      અથવા
વિધુતપ્રવાહ સાથે ચુંબકીય ક્ષેત્ર સંકરાયેલ છે તે દર્શાવતો સાદો પ્રયોગ વર્ણવો.


ઈ. સ. 1819માં વિજ્ઞાનશિક્ષક ઑર્સ્ટેડે વિધુતપ્રવાહ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર વચ્ચે સંબંધ દર્શાવતો પ્રયોગ રજુ કર્યો.



આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ વાહક તાર(તાંબાના તાર)બૅટરી અને કળ ને શ્રેણીમાં જોડો. વાહક તાર પર ચુંબકીય સોય ગોઠવો.તાંબાના તારને એવી રીતે ગોઠવો,જેથી તે ચુંબકીય સોય સમાંતર રહે.

1). પરિપથમાં પ્રવાહ વહેતો ન હોય (કળ ખુલ્લી હોય)ત્યારે ચુંબકીય સોય પૃથ્વીની ભૌતિલિક ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર રહે છે.(જુઓ આકૃતિ)

2). પરિપથમાં કળ પ્રવાહ વહેતો ન હોય (કળ ખુલ્લી હોય)ત્યારે ચુંબકીય સોયમાં કોણાવર્તન જોવા મળે છે.આ સોય તારને લંબરૂપે ગોઠવાય છે.(જુઓ આકૃતિ)

3). ચુંબકીય સોયનું કોણાવર્તન ચુંબકીય ક્ષેત્રની હાજરી દર્શાવે છે.

4). પરીપથમાં બૅટરીના ધ્રુવોની અદલાબદલી કરતાં તારમાં વિધુતપ્રવાહ પહેલાં કરતાં વિરુદ્વ દિશામાં વહે છે.આ સ્થિતિમાં ચુંબકીય સોયનું કોણાવર્તન પહેલા કરતાં વિરુદ્વ દિશામાં વહે છે. આ સ્થિતિમાં ચુંબકિય સોયનું કોણાવર્તન પહેલા કરતાં વિરુદ્વ દિશામાં જોવા મળે છે.

ટુંકમાં જ્યારે વાહક તારમાંથી વિધુતપ્રવાહ પસાર થાય છે, ત્યારે તેની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થાય છે.

આમ, વિધુતપ્રવાહ અને ચુંબકત્વ એકબીજા સાથે સંકળાયેલ છે.

વિધુતચુંબકત્વના સિદ્વાંત પર આધારિત ઉપકરણોનાં નામ જણાવો.


ઈલેક્ટ્રિક મોટર, ઈલેક્ટ્રિક જનરેટર,લાઉડ સ્પીકર,મૅગ્નેટિક ટ્રેન (મૅગ્લેવ), કમ્પ્યુટરની હાર્ડ ડિસ્ક, ઈલેક્ટ્રિક બેલ,માઇક્રોફોન વગેરે જેવાં ઉપકરણો વિધુતચુંબકત્વના સિદ્વાંત પર કાર્ય કરે છે.

ચુંબકના સજાતીય અને વિજાતીય ધ્રુવો વચ્ચે કેવા પ્રકારનું ચુંબકીય બળ લાગે છે?


ચુંબકના સજાતીય ધ્રુવો વચ્ચે અપાકર્ષી ચુંબકીય બળ લાગે છે. જ્યારે વિજાતીય ધ્રુવો (અથવા) વચ્ચે આકર્ષી ચુંબકીય બળ લાગે છે.


વિધુતચંબકત્વ એટલે શું?


અનેક પ્રયોગ દ્વારા સિદ્વ થયું છે કે વિધુતપ્રવાહ વડે ચુંબકીય ક્ષેત્ર તેમજ ચુંબકીય ક્ષેત્ર વડે વિધુતપ્રવાહ મેળવી શકાય છે. આમ,વિધુત અને ચુંબકત્વ એકબીજા સાથે સંકળાયેલા છે. વિધુત અને ચુંબકત્વના સર્વગ્રાહી અભ્યાસને આવરી લેતી ભૌતિક વિજ્ઞાનની આ શાખાને વિધુતચુંબકત્વ કહેવાય છે.