Chapter Chosen

સજીવોમાં પ્રજનન

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
પ્રજનન એટલે શું ? તેનું મહત્ત્વ લખો. અથવા જાતિઓના અસ્તિત્વ માટે પ્રજનન અનિવાર્ય છે. સમજાવો.

અસ્તિત્વ ધરાવતી જાતિમાંથી તેના જેવા જ સજીવ જે ક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે, તેને પ્રજનન કહેવાય છે.

જીવંત સજીવોનું ખૂબ જ મહત્ત્વનું લક્ષણ પ્રજનન છે.

પ્રજનનનું મહત્ત્વ : દરેક સજીવ મર્યાદિત આયુષ્ય ધરાવે છે. ચોક્કસ સમયે તે મૃત્યુ પામે છે. સજીવ મૃત્યુ પામે તે પહેલાં પ્રજનન દ્વારા તેના જેવા નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે. અસ્તિત્વ ધરાવતા સજીવો આ શૃંખલા આગળ વધારે છે.

પ્રજનનથી જે-તે જાતિના ઘણા સભ્યો ઉત્પન્ન થાય છે અને તે દ્વારા જીવસાતત્યને બનાવે છે.

આમ, મૃત્યુ સામે જાતિના અસ્તિત્વ માટે પ્રજનન અનિવાર્ય છે.

વિભાજન એટલે શું ? વિભાજન આધારે અલિંગી પ્રજનન પદ્વતિના પ્રકારો ઉદાહરણ સહિત સમજાવો.
અથવા
એકકોષી સજીવોમાં અલિંગી પ્રજનનની સરળ પદ્વતિ અને તેના પ્રકારો સમજવો.


એકકોષી સજીવોમાંથી બે અથવા વધારે નવા બાળકોષોનું સ્વતંત્ર સજીવ તરીકે સર્જન કરવાની પ્રજનન પદ્વતિને વિભાજન કહે છે.

એકકોષી સજીવ બૅક્ટેરિયા અને પ્રજીવોમાં વિભાજન એ અલિંગી પ્રજનનની સૌથી સરળ પદ્વતિ છે.

વિભાજનના બે પ્રકારો છે : (1) દ્વિભાજન અને (2) બહુભાજન

(1) દ્વિભાજન :

તેમાં પિતૃસજીવના કોષનું કોષકેન્દ્ર લંબાઈને બે ભાગમાં વિભાજન પામે છે. ત્યારબાદ કોષરસ પણ બે ભાગમાં વિભાજન પામી, દરેક કોષકેન્દ્ર ફરતે વીંટળાય છે. કોષરસનું વિભાજન સંપૂર્ણ થતાં બે બાળકોષો બને છે. દરેક કોષ પુખ્ત સજીવ તરીકે વિકાસ પામે છે. દા. ત., અમીબા, પેરામીશિયમ.



(2) બહુભાજન

તેમાં પિતૃસજીવોમાં એક જ સમયે થતા વિભાજનથી અનેક નવા સજીવો ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પિતૃકોષની ફરતે મજબૂત કવચ(કોષ્ઠ)નું નિર્માણ થાય છે. આ કવચની અંદર કોષકેન્દ્ર અનેક વખત વિભાજન પાને છે અને નવાં બાળકોષકેન્દ્રો બનાવે છે અને તેની ફરતે પાતળું પટલ રચાય છે. આમ, કવચની અંદર એક પિતૃકોષમાં અનેક બાળસંતતિ કોષ તરીકે નિર્માણ પામે છે. અનુકૂળ સંજોગોમાં કવચ તૂટે છે અને અનેક બાળકોષો મુક્ત થાય છે. આ દરેક બાળકોષ સ્વતંત્ર સજીવ (પ્રાણી) તરીકે વિકાસ પામે છે. દા. ત., અમીબા, પ્લાઝ્મોડિયમ.


શા માટે એક જાતિના સજીવો એકબીજા સાથે સામ્યતા ધરાવતા હોય છે ?


એક ચોક્કસ જાતિના પ્રજનનક્ષમ સજીવો પ્રજનન દ્વારા નવા સજીવો નિર્માણ કરે છે. સર્જાતા નવા સજીવો એકબીજા સાથે તેમજ તેમના પિતૃઓ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.

એક જાતિના સજીવોના શરીરમાં સરખાપણું જોવા મળે છે. તેનું કારણ તેમના શરીરની આ રૂપરેખા માટે તેઓ સરખી બ્લ્યૂપ્રિન્ટ ધરાવે છે. પ્રજનનની ક્રિયામાં આ બ્લ્યૂપ્રિન્ટના મોટા ભાગના આધારભૂત સ્તર પરના વાંચનથી નવી નકલો બને છે.

કોષના કોષકેન્દ્રમાં આવેલા રંગસૂત્રો દ્વારા પિતૃઓના વારસાગત લક્ષણોની માહિતી અનુગામી પેઢીમાં વહન પામે છે. આ માહિતી રંગસૂત્રોમાં રહેલા DNA અણુમાં સંગૃહીત હોય છે. DNA ની માહિતી અનુરૂપ ચોક્કસ પ્રોટીનનું નિર્માણ થાય છે. કોષમાં જુદા જુદા પ્રોટીનના નિર્માણ માટે જુદી જુદી માહિતી હોય છે. આ પ્રોટીનના પ્રકારો આધારે લક્ષણો ઘડાય છે.

આમ, એક જાતિના સજીવોમાં તે જાતિનું DNA (જનીનદ્રવ્ય) અને તે માહિતી પ્રમાણે પ્રોટીનનું નિર્માણ થતું હોવાથી એક જાતિના સજીવો એકબીજા સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.


કોષપ્રજનનની ક્રિયા અને તેનો ઉત્ક્રાંતિ સાથે સંબંધ સમજાવો.


પ્રજનનમાં કોષની બીજી નકલ તૈયાર કરવાની મૂળભૂત ઘટના છે.

કોષપ્રજનનની ક્રિયામાં પિતૃકોષમાંથી બે બાળકોષો અસ્તિત્વમાં આવે છે. DNA ના સ્વયંજનનની સાથે નવા કોષસર્જનની ક્રિયા શરૂ થાય છે. DNA સ્વયંજનનથી પૂરતી વારસાગત કોષીય માહિતી ધરાવતા DNA ના બે સમૂહો રચાય છે અને તેમની બે બાળકોષમાં વિભાજન થાય છે. અંતે બે બાળકોષોનું નિર્માણ પામે છે.

નિર્માણ પામતા કોષોની ઉત્પત્તિ એક સરખી હોય છે. પરંતુ તેમની સામ્યતાનો આધાર DNA ની માહિતીની ચોક્કસ ક્રમમાં કેવી રીતે નકલ કરવામાં આવે છે. ક્યારેક DNA ની નકલ તૈયાર કરવામાં ભૂલ થાય ત્યારે લક્ષણોમાં ફેરફાર કોષીય તંત્રના મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્ય સાથે સુસંગત ન હોય તો કોષ મૃત્યુ પામે છે. પરંતુ આવા ફેરફાર કોષીય તંત્રના સાથે સુસંગત હોય તો લાંબા ગાળે ઉત્ક્રાંતિ યુગનાં વર્ષોમાં ચોક્કસ ફેરફારો થાય છે.

સમજાવો : વિવિધતા જાતિઓના અસ્તિત્વ માટે ઉપયોગી છે. અથવા જાતુઓના અસ્તિત્વ માટે વિવિધતા કેવી રીતે ઉપયોગી છે ? ઉદાહરણ આપી સમજાવો.


વસતિના સજીવો પદ્વતિઓ અથવા નિવસનતંત્રમાં પ્રજનન કરે છે. પ્રજનન દરમિયાન શરીરની રૂપરેખાના લક્ષણની જાળવણી માટે DNAની નકલ મહત્ત્વની છે. આથી પ્રજનન એ જાતિની ચોક્કસ વસતિની સ્થિરતા સાથે જોડાયેલ છે.

જીવન-પદ્વતિમાં વિવિધ ફેરફાર આવી શકે છે. આવા ફેરફારો સજીવોના નિયંત્રણમાં હોતા નથી. આવા ફેરફારોમાં પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધઘટ, પાણીના સ્તરમાં ફેરફાર, ઉલ્કા દ્વારા થતી અસર કે બીજા કોઈ પર્યાવરણીય અસંતુલન હોઈ શકે છે.

પરંતુ, વસતિના કેટલાક સજીવોમાં થોડી પણ વિવિધતા રહેતી હોય તેઓ માટે બદલાતી જીવન-પદ્વતિમાં અસ્તિત્વ ટકાવવા માટેની થોડી તકો મળી રહે છે. પ્રજનનની ક્રિયામાં DNAની નકલોમાં થતા કોઈક ફેરફારથી વિવિધતા સર્જાય છે. આવી વિવિધતા બદલાયેલી જીવન-પદ્વતિમાં અનુકૂળ થવામાં મદદરૂપ નીવડે છે.

ઉદાહરણ : બૅક્ટેરિયાની એક વસતિ મધ્યમ તાપમાન ધરાવતા પાણીમાં જીવંત રહી શકે છે. પરંતુ ગ્લોબલ વૉર્મિંગને કારણે પાણીના તાપમાનમાં વધારો થયો અને તેથી ઘણા બૅક્ટેરિયા મૃત્યુ પામ્યા. કેટલાક તાપમાન પ્રતિરોધક બૅક્ટેરિયા આ બદલાતા પર્યાવરણમાં જીવંત રહી વૃદ્વિ પામી શકે છે.

આમ, વિવિધતા જાતિઓના અસ્તિત્વ માટે ઉપયોગી છે.