Chapter Chosen

સજીવોમાં વહન, પરિવહન અને ઉત્સર્જન

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

વનસ્પતિમાં પાણીના વહનની સમજૂતી આપો.
                 અથવા
વનસ્પતિમાં મૂળ દ્વારા પાણીનું શોષણ અને ઊર્ધ્વવહન સમજાવો. અથવા જલવાહકમાં પાણીના વાહનની સમજૂતી લખો.


મૂળ દ્વારા પાણીનું શોષણ : વનસ્પતિના મૂળના કોષો જમીન સાથે સીધા સંપર્કમાં હોય છે. આ કોષો જમીનમાંથી ખનિજ આયનોનું શોષણ કરે છે. આથી મૂળના કોષો અને જમીન વચ્ચે આયનોની સાંદ્રતાનો તફાવતને દૂર કરવા જમીનમાંથી મૂળમાં પ્રવેશ પામે છે.



વહનમાર્ગ અને જલસ્તંભનું નિર્માણ :
વનસ્પતિનાં બધાં અંગોની જલવાહક પેશી પરસ્પર સંકળાઈને સળંગ વહનમાર્ગ રચે છે. મૂળ દ્વારા શોષાયેલું પાણી જલવાહકમાં પાણીના સ્તંભનું નિર્માણ કરે છે.

મૂળદાબ વડે પાણીનું વહન :
મૂળના કોષો વડે શોષાતું પાણી મૂળના મૃદૂતક કોષોમાં એકત્રિત થઈ દબાણ સર્જે છે. તેને મૂળદાબ કહેવામાં આવે છે. આ દબાણથી પાણી જલવાહકમાં ધકેલાય છે. જલવાહકમાં દબાણથી પ્રવેશતું પાણી જલસ્તંભને ઉપરની તરફ ધકેલે છે. ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં પાણીનું વહન દબાણ દ્વારા થાય છે.

પરંતુ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં આ દબાણ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતી ઊંચાઈ સુધી પાણી પહોંચાડવા માટે પૂરતું નથી.

બાષ્પોત્સર્જનથી સર્જાતા ખેંચાણબળથી પાણીનું વહન :
ઉચ્ચ વનસ્પતિઓ પોતાના દેહમાં ઉચ્ચતમ સ્થિતિએ પાણી પહોંચાડવા માટે આ માર્ગ અપનાવે છે.

વનસ્પતિનાં હવાઈ અંગો દ્વારા બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી વાતાવરણમાં ગુમાવવાની ક્રિયાને બાષ્પોત્સર્જન કહે છે. પ્રકાશની હાજરીમાં પર્ણના વાયુરંધ્રો બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવે છે. આથી પર્ણના કોષોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટે છે. તેની પૂર્તતા કરવા પર્ણની જલવાહિનીમાંથી પાણી મેળવાય છે. આમ, પાણીના અણુઓનું બાષ્પીભવન થવાથી પર્ણના કોષોમાં ખેંચાણબળ ઉદભવે છે. પર્ણના કોષોમાંથી આ ખેંચાણબળ ક્રમશઃ મૂળની જલવાહિની અને મૂળ કોષોમાં અનુભવાય છે. આથી વનસ્પતિઓમાં પાણી ઉપરની તરફ વહન પામે છે.

આમ, ઉચ્ચ વનસ્પતિઓમાં દિવસ દરમિયાન વાયુરંધ્રો ખુલ્લાં થતાં, બાષ્પોત્સર્જનથી સર્જાતું ખેંચાણબળ જલવાહકમાં પાણીના વહન માટે મુખ્ય ચાલકબળ બને છે.


સ્થાનાંતરણ એટલે શું ? અન્નવાહક પેશીમાં પદાર્થોનું સ્થાનાંતરણ સમજાવો.


સ્થાનાંતરણ : વનસ્પતિનાં લીલાં પર્ણોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્બોદિતોનું સંશ્લેષણ થાય છે. લીલાં પર્ણોથી આ કાર્બોદિત (પ્રકાશસંશ્લેષણીય નીપજો)નું વનસ્પતિના જુદા જુદા ભાગો તરફ વહન થવાની ક્રિયાને સ્થાનાંતરણ કહે છે.

અન્નવાહક પેશીમાં પદાર્થોનું સ્થાનાંતરણ : ખોરાકના સ્થાનાંતરણની ક્રિયા અન્નવાહક પેશીમાં થાય છે. ખોરાકનું સ્થાનાંતરણ અન્નવાહક પેશીના મુખ્ય બંધારણીય ઘટકો, ચાલનીકોષો અને ચાલનીનલિકા દ્વારા થાય છે.

સ્થાનાંતરણ ઉપય અને નીચે બંને તરફ થાય છે. તેમજ આ ક્રિયામાં જરૂરી ઊર્જા ATP માંથી મેળવાય છે.

અન્નવાહક પેશીમાં સુક્રોઝ જેવા પદર્થોનું સ્થાનાંતરણ થાય ત્યારે પેશીમાં આસૃતિદાબ વધે છે. આથી તેમાં પાણી પ્રવેશે છે અને વધારે આસૃતિદાબ ધરાવતી અન્નવાહક પેશીથી ઓછા આસૃતિદાબ ધરાવતી પેશીમાં દ્રવ્યોનું વહન થાય છે.

અન્નવાહક પેશી કાર્બોદિત ઉપરાંત એમોનો ઍસિડ, વનસ્પતિના પ્રરોહાગ્ર અને મૂલાગ્રમાં સંશ્લેષિત થતા વિવિધ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો અને અન્ય પદાર્થોનું પણ વહન થાય છે.

આમ, વનસ્પતિની આવશ્યકતા મુજબ અન્નવાહક પેશી દ્રવ્યોનું વહન કરે છે.


ટુંક નોંધ લખો.
બાષ્પોત્સર્જનથી પાણીનું ઊર્ધ્વવહન


બાષ્પોત્સર્જનથી સર્જાતા ખેંચાણબળથી પાણીનું વહન : ઉચ્ચ વનસ્પતિઓ પોતાના દેહમાં ઉચ્ચતમ સ્થિતિએ પાણી પહોંચાડવા માટે આ માર્ગ અપનાવે છે.

વનસ્પતિનાં હવાઈ અંગો દ્વારા બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી વાતાવરણમાં ગુમાવવાની ક્રિયાને બાષ્પોત્સર્જન કહે છે. પ્રકાશની હાજરીમાં પર્ણના વાયુરંધ્રો બાષ્પ સ્વરૂપે પાણી ગુમાવે છે. આથી પર્ણના કોષોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટે છે. તેની પૂર્તતા કરવા પર્ણની જલવાહિનીમાંથી પાણી મેળવાય છે. આમ, પાણીના અણુઓનું બાષ્પીભવન થવાથી પર્ણના કોષોમાં ખેંચાણબળ ઉદભવે છે. પર્ણના કોષોમાંથી આ ખેંચાણબળ ક્રમશઃ મૂળની જલવાહિની અને મૂળ કોષોમાં અનુભવાય છે. આથી વનસ્પતિઓમાં પાણી ઉપરની તરફ વહન પામે છે.

આમ, ઉચ્ચ વનસ્પતિઓમાં દિવસ દરમિયાન વાયુરંધ્રો ખુલ્લાં થતાં, બાષ્પોત્સર્જનથી સર્જાતું ખેંચાણબળ જલવાહકમાં પાણીના વહન માટે મુખ્ય ચાલકબળ બને છે.


વનસ્પતિઓમાં વહન સમજાવો. અથવા વનસ્પતિઓમાં વહન ક્રિયામાં પ્રસરણ, વહનતંત્ર અને વાહકપેશીઓની અગત્યતા સમજાવો.

વનસ્પતિઓ વાતાવરણમાંથી CO2 (કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ) અને ભૂમિમાંથી પાણી મેળવી પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્રિયામાં સૂર્ય-ઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર કરે છે. આ ક્રિયામાં કાર્બોદિતનું નિર્માણ કરે છે. વનસ્પતિમાં મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી અને દેહતા બંધારણ માટે જરૂરી કાચા પદાર્થોનું શોષણ થાય છે. આ પદાર્થોનું વનસ્પતિઓના જુદા જુદા ભાગોમાં વહન થવું જરૂરી છે.

પ્રસરણ : જો વનસ્પતિનાં મૂળ અને પર્ણો વચ્ચેનું અંતર ઓછું હોય, તો ઊર્જા અને કાચા પદાર્થો પ્રસરણ ક્રિયા દ્વારા સરળતાથી દેહના બધા ભાગોમાં વહન પામે છે.

વહનતંત્ર : વનસ્પતિઓમાં મૂળ અને પર્ણો વચ્ચેનું અંતર વધારે હોય ત્યારે મૂળમાં પૂરી પાડવા અને પર્ણોમાં કાચા પદાર્થો પહોંચાડવા પ્રસરણ ક્રિયા પૂરતી નથી. આ પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય વહનતંત્ર હોવું જરૂરી છે.

વનસ્પતિઓ પ્રાણીઓની જેમ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ સ્થાનાંતરિત થતી નથી. તેથી પ્રાણીઓની સરખામણીમાં વનસ્પતિઓની ઊર્જાની જરૂરિયાત ઓછી હોય છે. આમ છતાં, પર્ણોમાં સંગ્રહાયેલી ઊર્જા અને મૂળ દ્વારા શોષાયેલા પાણી અને કાચા પદાર્થો વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોમાં વહન પામે છે.

વાહક પેશીઓ : વનસ્પતિઓમાં બે પ્રકારની વાહક પેશીઓ હોય છે :

(1) જલવાહક પેશી : તે મૂળ દ્વારા શોષાયેલા પાણી અને ખનિજ આયનોનું વહન કરે છે. તેમાં વહન માટેના બંધારણીય ઘટકો જલવાહિનિકી અને અને જલવાહિની છે.

(2) અન્નવાહક પેશી : તે પર્ણોમાંથી પ્રકાશસંશ્લેષણની નીપજોનું વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં વહન કરે છે. તેમાં વહન માટેના બંધારણીય ઘટકો ચાલનીકોષો અને ચાલનીનલિકા છે.


વહન એટલે શું ? જટિલ રચના ધરાવતા સજીવોમાં કયાં કયાં દ્રવ્યોના વહનની જરૂર પડે છે ?


જુદા જુદા પદાર્થોનું શોષણ કે સંશ્લેષણ થઈ શરીરના એક ભાગમાંથી શરીરના જુદા જુદા ભાગોમાં સ્થાનાંતર થવાની પ્રક્રિયાને વહન કરે છે.

જટિલ રચના ધરાવતા બહુકોષી સજીવોમાં જીવન જીવવા અને તેમની જાળવણી માટે શરીરના કોષોની જાળવણીમાં ઉપયોગી ઑક્સિજન, પાણી, આયનો, ઊર્જાસભર કાર્બનિક દ્રવ્યો વગેરેના વહનની જરૂર પડે છે.