Chapter Chosen

ભારત: જળ સંસાધનો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ ૧૦

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ભારતમાં જળસંકટ સર્જાવાના સંજોગો જણાવો. 

ભારતમાં કેટલાક ભૌગોલિક અને માનવસર્જિત કારણોસર જળસંકટ સર્જાયું છે, જે નીચે મુજબ છે :

ભારતમાં પાણી-પુરવઠો મુખ્ય આધાર વરસાદ પર છે, જે ઘણા વિસ્તારોમાં અનિયમિત અને અનિશ્ચિત છે. તેને કારણે ખાસ કરીને ઓછા વરસાદવાળાં વિસ્તારોમાં વરંવાર પાણીની તંગી સર્જાય છે.

પશ્ચીમ રજસ્થાન અને વાયવ્ય ગુજરાતમાં શુષ્ક ક્ષેત્રો તેમજ વિકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશમાં પશ્ચિમઘાટના વર્ષાછાયાના પ્રદેશોમાં જળસંકટની ગંભીર સમસ્યા છે.

ભારતમાં છેલ્લા ચાર દાયકામાં સ્ફોટક વસ્તિવધારો થયો છે. નિરંતર વધતી જતી વસ્તી માટે અનાજ અને રોકડીયા પાકોની વધતી માંગ, વધતું જતું શહેરીકરણ અને લોકોના ઊંચે જઈ રહેલા જીવનધોરણના કારણે પાણીની વપરાશમાં ઝડપી વધારો થએ રહ્યો છે. પરિણામે પાણીની અછત નિરંતર વધતી જાય છે.

આજે પણ ભારતમાં 8% શહેરમાં અને લગભગ 50 % ગામડામાં પીવાલાયક પાણીની અછત છે.

પાણીની સિંચાઈની અને અન્ય જરૂરીયાતો પૂરી કરવા વર્તમાન સમયમાં કૂવા અને ટ્યુબવેલ દ્વારા જમીનમાંથી પણ ભુમિગત જળ વધુ પડતું ખેંચાઈ રહ્યું છે. પરિણામે ભુમિગત જળની સપાટી નીચી ગઈ છે અને ભુમિગત જળના જથ્થામાં પણ મોટો ઘટાડો થયો છે.

આ, ઉપરાંત અનેક પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાતા પાણીની ગુણવત્તા પણ કથળી છે. શહેરી ગટરો અને ઔદ્યોગિક એકમોના મલિન જળથી પાણીનું પ્રદુષણ ઘણું વધી ગયું છે.


સિંચાઈ ક્ષેત્રના વિતરણ વિશે લખો. 

ભારતમાં આંધ્ર પ્રદેશના તટીય જિલ્લાઓ; મહાનદી, ગોદાવરી અને કૃષ્ણા નદીઓના મુખત્રિકોણપ્રદેશો; પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશનાં સઘન સિંચાઈ-ક્ષેત્રો છે.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતમાં કુલ સિંચાઈ-ક્ષેત્રમાં લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે.

ભારતમાં આશરે 850 લાખ હેક્ટર જમીન પર સિંચાઈ થાય છે, જે સ્પષ્ટ વાવેતર ક્ષેત્રના 38% છે. ભારતમાં સિંચાઈ-ક્ષેત્રનું વિતરણ ઘણું અસમાન છે. દરેક રાજ્યમાં પણ આ વિતરણ અસમાન છે.

મિઝોરમમાં સિંચાઈ-ક્ષેત્રનું પ્રમાણ તેના સ્પષ્ટ વાવેતર વિસ્તારના માત્ર 7.3% છે, જ્યારે પંજાબમાં આ પ્રમાણ 90.8% છે.

પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, જમ્મુ અને કાશ્મીર, તમિલનાડુ અને મણિપુરમાં વાવેતરના કુલ વિસ્તારનો 40% થી વધુ વિસ્તાર સિંચાઈ હેઠળ છે.

ભારતમાં નદીઓનાં મુખત્રિકોણપ્રદેશો, પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશ વગેરે દેશમાં સઘન સિંચાઈ-ક્ષેત્રો છે.

ભારતના સિંચાઈના મુખ્ય ત્રણ માધ્યમો છે. 1. નહેરો, 2. કૂવા અને ટ્યુબવેલ, 3. તળાવો.

તેમાં કૂવા અને ટ્યુબવેલ મુખ્ય માધ્યમો છે. નહેરો બીજા સ્થાને અને તળાવો ત્રીજા સ્થાને છે.

નહેરોનો મહત્તમ વિકાસ ઉત્તરના વિશાળ મેદાનો તથા પૂર્વનાં તટીય મેદાનોમાં આવેલા મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરીના મુખત્રીકોણપ્રદેશોમાં થયો છે. આ જ વિસ્તારોમા કૂવા અને ટ્યુબવેલ પણ ઘણા છે.

તળાવો દ્વારા થતી સિંચાઈ મુખ્યત્વે પૂર્વ અને દક્ષીણનાં રાજ્યોમાં જોવા મળે છે.


જળ સંસાધનોની જાળવણી માટેના ઉપાયો જણાવો.

જળ સંસાધનોની જાળવણી માટેના ઉપાયો નીચે મુજબ છે.

જળ સંસાધનોની જાળવણી માટે તેનો વિવેક પૂર્ણ ઉપયોગ સૌથી પહેલી આવશ્યકતા છે.

બીજી જરૂર જળસંચયની છે. જળસંચય માટે વધુમાં વધુ જળાશયોનું નિર્માણ, વધારાનું જળ ધરવતા નદી-બેસીનમાં જળનું સ્થળંતર અને ભુમિગત જળસ્તર ઉપર લાવવાન પ્રયાસો કરવાની જરૂર છે.

જળ એક રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે. દેશના બધા વિસ્તારો માટે તેની ન્યાયી ફાળવણી થાય એ જોવાની સરકારની ફરજ છે.

આ અંગે કોઈ આંતરરાજ્ય જળવિવાદ હોય તો તેનો ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે. જેથી નદીઓ પર બંધ બાંધીને થતાં જળાશયોનું નિર્માણ અટકી ન પડે.

જળ સંસાધનોની જાળવણી માટે ‘જળપ્લાવીત ક્ષેત્રોનો વિકાસ’ અને ‘વૃષ્ટિજળ સંચય’ બહુ અગત્યના ઉપાયો છે.


બહુહેતુક યોજનાનું મહત્વ જણાવો. 

નદીઓ પર બંધ બાંધી મોટાં જળાશયો બનાવવાં અને તેના પાણીનો ઉપયોહ સિંચાઈ, જળવિદ્યુત ઉત્પાદન, પૂરનિયંત્રણ, જમીન-ધોવાણનું નિયંત્રણ આંતરિક પરિવહન, મત્સ્ય-ઉદ્યોગ, મનોરંજન વગેરે હેતુઓ માટે કરવાની યોજનાને બહુહેતુક યોજના કહેવાય છે.

બહુહેતુક યોજનાઓના મુખ્ય હેતુઓ નીચે પ્રમાણે છે :

બંધોથી બનેલાં જળશયોમાંથી નહેરો કાઢી દેશમાં સિંચાઈનો વિકાસ કરી ખેત-ઉત્પાદનમાં વધારો કરવો.

બંધોના પાણી દ્વારા જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરી ખેતી અને ઉદ્યોગોનો વિકાસ કરવો.

ઉદ્યોગો અને મોટી વસહતોને પાણી પૂરું પાડવું.

નદીઓમાં આવતાં વિનાશક પૂરને અંકુશમાં લઈ નદીકાંઠાની જમીનના ધોવાણને અટકાવવું તથા પૂરથી થતી તારાજી રોકવી.

જળાશયમાંથી મોટી નહેરો કાઢી આંતરિક જળમાર્ગો વિકસ કરવો.

બંધોથી રચાયેલાં જળાશયોમાં મત્સ્યકેન્દ્રો ઉભાં કરવાં અને મત્સ્યોદ્યોગ વિકસાવવો.

નદીના કાંઠાના વિસ્તારોમાં જંગલોનો વિકાસ કરી વન્ય જીવ સંરક્ષણ કરવું.

લીલો ઘાસચારો ઉત્પન્ન કરી પશુપાલનનો વ્યવસાય વિકસાવવો.


વૃષ્ટિજળ સંચય વિશેની માહિતી આપો. 

ભૂમિગત જળનો જથ્થો વધારવા માટે ‘વૃષ્ટિજળ સંચય’ કરવો જરૂરી છે. આ પ્રવૃત્તિમાં કૂવા, બંધાર ખેત-તલાવડીઓ વગેરેના નિર્મિત દ્વારા વરસાદના પાણીને એકઠું કરવામાં આવે છે. તેનાથી ભુમિમાં જળસંચય થઈ ભુમિગત જળને સપાટી ઊંચે આવે છે. સંચિત વૃષ્ટિજલના અનેકવિધ ભુમિગત જળની સપાટી ઊંચી આવે છે. સંચિત વૃષ્ટી જળસંચય ના મુખ્ય હેતુઓ નીચે પ્રમાણે છે.

પાણીની વધતી જતી માંગ પૂરી કરવી.

સપાટી પરથી નિરર્થક વહી જતું પાણી ઘટાડવું.

સડકમારર્ગોને પાણીના ભરાવાથી બચાવવા.

ભુમિગત જળનો જથ્થો વધારી તેની સપાટી ઊંચે લાવવી. ભૂમિગત જળનું પ્રદુષણ ઘટડવું અને તેની ગુણવત્તામાંસુધારો કરવો.

વરસના સુષ્ક સમયગાળામાં પાણીની જરૂરીયાતને પહોંચી વળવું.

વૃષ્ટિજળ સંચય માટે કેટલીક ઓછી ખર્ચાળ પદ્ધતિઓ પણ છે. તેમા પાણી ભરવા માટે ખાડાઓનું નિર્માણ કરવું. ખેતરોની ફરતે ઉંડી નીકો ખોદવી, નાની નદીઓ પર બંધારા બાંધવા, મકાનોના ધાબાં કે છાપરા પર પડતા વરસાદનું પાણી એકઠું કરવા મકાનોના પરિસરમાં મોટાં વરસાદી ટાંકાં બનાવવા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.