Chapter Chosen

ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ ૧૦

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
તાજમહાલની સ્થાપત્યકલાનો પરિચય આપો.

તાજમહેલની સ્થાયત્યકલાનો પરિચય:

ઇ.સ. 1630માં અવસાન પામેલી પોતાની બેગમ મુમતાજ મહલની યાદમાં મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ ભવ્ય તાજમહાલ બંધાવ્યો.

તે આગરામાં યમુના નદીની દક્ષિણે આવેલો છે.

ઇ.સ. 1631માં તાજમહેલનું બાંધકામ શરૂ થયું હતું તે 22 વર્ષ પછી ઇ.સ. 1653માં પૂર્ણ થયું.

શાહજહાંએ ભારતીય, ઇરાની, અરબી, તુર્કી, અને યુરોપીય કુશળ શિલ્પીઓ રોકીને તાજમહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

દુનિયાના અદ્વિતીય મકબરાઓમાં તેની ગણના થાય છે.

એ સમયમાં તેના બાંધકામમાં રૂપિયા સાડા ચાર કરોડ કરતાં વધુ ખર્ચ થયો હતો.

તાજમહલાની મુખ્ય વિશેષતા:

  • તાજમહાલ વિશ્વની સાત અજાયબીઓ પૈકીની એક છે.
  • તાજમહાલનું નિર્માણ સંગેમરમરના ચબૂતરા ઉપર થયેલું છે.
  • તાજમહાલ ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશા તરફ લંબચોરસ આકારે વિસ્તરેલો છે.
  • તાજમહાલનું પ્રવેશદ્ધાર આકર્ષક છે. તેની મધ્યમાં ઉંચો ઘુમ્મટ છે. તેમજ તેના ચાર ખૂણા પર નાના ઘુમ્મટ છે.
  • તાજમહાલની મધ્યમાં મુમતાજની કબર છે. કબરની આજુબાજુ ખૂબ જ સુંદર કલાત્મક અષ્ટ્કોણીય જાળી છે.
  • તાજમહાલની એક મહેરાબ પર આ વિધાન અંકિત થયેલું છે : “સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર દિલોનું સ્વાગત છે.”
  • અદભૂત સૌંદર્ય ધરાવતો તાજમહાલ ભારતની સ્થાપત્યકલાના વારસાનું ગૌરવ છે.
  • તાજમહાલ દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓના અનહદ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
  • તાજમેહાલની એક આગવી વિશેષતા એ છે કે વિવેચકો તેણે ‘સંગેમરમરમાં કંડારેલું પ્રેમકાવ્ય’ કહે છે.

ખજૂરાહોનાં મંદિરોનો પરિચય આપો.

ખજૂરાહોનાં મંદિરો મધ્ય પ્રદેશમાં છતપુર જિલ્લાના ખજૂરાહો નામના સ્થળે આવેલાં છે.

ખજૂરાહો ઇ.સ.905 થી 1050 સુધીના સમયમાં બુંદેલખંડના ચંદેલ રાજપુતોની રાજધાનીનું નગર હતું.

ચંદેલ રાજાઓએ અહીં કુલ 80 મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું હતું. તેમાંથી આજે માત્ર 25 મંદિરો જ હયાત છે.

આ મંદિરો ઉત્તર ભારતની નાગર શૈલીના ઉત્તમ નમૂના છે.

તે પશ્વિમ, પૂર્વ અને દક્ષિણ દિશાના ક્ષેત્રસમુહોમાં વિભાજિત થયેલાં છે.

આ મંદિરોમાં મોટા ભાગના શૈવ મંદિરો છે. કેટલાંક મંદિરો વૈષ્ણવ છે, જ્યારે કેટલાંક જૈનમંદિરો છે.

બધાં મંદિરોની રચનાપદ્વતિ અને શિલ્પવિધાન લગભગ એકસમાન છે.

શરૂઆતના સમયનાં બધાં જ મંદિરો ગ્રેનાઈટ પથ્થતોનાં બનાવેલાં છે.

તેમાં ચોસઠ યોગિનીનું મંદિર મુખ્ય છે.

આ મંદિરની તોરણની આલંકારિક સ્થાપત્ય શૈલી કલાકારીગરીનું ઉત્તમ દ્રષ્ટાંત છે.

દેશ-વિદેશના હજારો પ્રવાસીઓ ખજૂરાહોનાં મંદિરોમાં મુર્ત થયેલી વાસ્તુકલા, શિલ્પકલા અને મૂર્તિકલાનાં શિલ્પો જોઈને આશ્વર્યચકિત થઈ જાય છે.


ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળો વિશે નોંધ લખો.

ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાનાં સ્થળો:

1 ધોળાવીરા અને લોથલ:

  • ધોળાવીરા અને લોથલ એ બંને સ્થળો સિંધુખીણની સભ્યતાનાં નગરો હતાં.
  • ધોળાવીરા ગુજરાતમાં કચ્છના ભચાઉ તાલુકાના ખરીદી બેટમાં આવેલું છે.
  • તે તેની આદર્શ નગરરચના માટે અને હડપ્પીય સંસ્કૃતિના વેપાર-વાણિજ્યના કેન્દ્ર માટે જાણીતું છે.
  • આજથી આશરે 5000 વર્ષ પહેલાં અહીં ઘરેણાં અને મણકા બનાવવાનાં કારખાનાં હતાં.
  • લોથલ અમદાવાદ જિલાના ધોળકા તાલુકામાં, અમદાવાદ-ભાવનગર-હાઈ-વે નજીક આવેલું છે.
  • તે પ્રાચીન સમયમાં વેપાર-વાણિજ્યથી ધમધમતું અને સગવડોવાળું હડપ્પીય સંસ્કૃતિનું બંદર હતું.

2 જૂનાગઢ:

  • જૂનાગઢમાં સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ, ખાપરા-કોડિયાની બૌદ્ધ ગુફાઓ, ઉપરકોટ, જૈનમંદિરો, દામોદર કુંડ, અડીકડીની વાવ, જૂનો રાજમહેલ, નવઘણ કૂવો, બહાઉદ્દીન વઝીરની કબર વગેરે સાંસ્કૃતિક વારસાનાં જોવાલાયક સ્થળો છે.
  • દર વર્ષે મહાશિવરાત્રીએ જૂનાગઢમાં ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં ભવનાથનો મોટો મેળો ભરાય છે.

3 અમદાવાદ:

  • અમદાવાદ ગુજરાતનું ઐતિહાસિક શહેર છે. તે ગુજરાતનું પાટનગર હતું.
  • અમદાવાદમાં ભદ્રનો કિલ્લો, જામા મસ્જિદ, રાણી સિપ્રીની મસ્જિદ, રાણી રૂપમતિની મસ્જિદ, સરખેજનો રોજો, કાંકરિયું તળાવ, ઝૂલતા મિનારા, હઠીસિંગનાં દેરાં, સીદી સૈયદની જાળી વગરે જોવાલાયક સ્થાપત્યો છે.
  • ઝૂલતા મિનારા સારંગપુર દરવાજા બહાર રાજપુર-ગોમતીપુરમાં આવેલા છે. તે તેની ધ્રુજારીના વણઉકલ્યા રહસ્ય માટે જાણીતા છે.
  • સીદી સૈયદની જાળી તેની અત્યંત બારીક અને સુંદર વાનસ્પતિક ભૌમિતિક કોતરણીને કારણે પ્રખ્યાત છે.

4 પાટણ:

  • સહસ્ત્રલિંગ તળાવ અને રાણીની વાવ પાટણનાં પ્રખ્યાત સ્થાપત્યો છે.
  • ઇ.સ. 1140 માં સિદ્ધરાજ જયસિંહે સહસ્ત્રલિંગ તળાવ બંધાવ્યું હતું.
  • ભીમદેવ પ્રથમની રાણી ઉદયમતિએ શહેરની પ્રજાને પાણી પૂરું પાડવા માટે વાવ બ6ધાવી હતી, જે રાણીની વાવના નામે પ્રસિદ્ધ છે. ઇ.સ. 2014માં યુનેસ્કોએ રાણીની વાવને વૈશ્વિક વારસાનાં સ્થળોમાં સમાવિષ્ટ કરી છે.

5 સિદ્ધપુર:

  • પાટણથી 26 કિલોમીટર દૂર આવેલા સિદ્ધપુરમાં રુદ્રમહાલય એક જોવાલાયક સ્થાપત્ય છે. આજે જ્જોવા મળતા રુદ્રમહાલયના ભગ્ન અવશેષો તેની ભવ્યતાની ઝાંખી કરાવે છે.

સાંસ્કૃતિક વારસાનાં અન્ય સ્થળો :

વડનગરમાં કિલ્લો, શર્મિષ્ઠા તળાવ અને કિર્તિતોરણ જોવાલાયક સ્થાપત્યો છે.

અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલું શામળાજી મંદિર મેશ્વો નદીના કિનારે આવેલું પ્રાચીન યાત્રાધામ છે.

જૂનાગઢ જિલ્લામાં બોરદેવી, શામળાજી નજીક દેવની મોરી, જૂનાગઢ-ગિરનારમાં ઇટવા વગેરે સ્થળોએથી બૌદ્ધ સ્તૂપના અવશેષો મળ્યા છે.

બાવાપ્યારા, ઉપરકોટ, ખાપરા-કોડિયા, ખંભાલીડા, તળાજા, સાણા, ઢાંક, ઝીંઝુરીઝર, કેડિયા ડુંગર વગેરે સ્થળોએ ગુફા-સ્થાપત્યો આવેલાં છે.

ગાંધીનગર પાસે અડાલજની વાવ, અમદાવાદમાં અસારવા વિસ્તારમાં દાદા હરિની વાવ, પાટણની રાણીની વાવ, જૂનાગઢની અડીકડીની વાવ તેમજ નડિયાદ, મહેમદાવાદ, ઉમરેઠ, કપડવંજ, વઢવાણ, કલેશ્વરી વગેરે સ્થળોએ વાવો આવેલી છે.

ભાવનગર જિલ્લાના પાલિતાણાના શેતુંજ્ય પર્વત પર અનેક જૈન દેરાસરો આવેલાં છે. તેમાંનાં કેટલાંક દેરાસરોનું નિર્માણ 11મી સદીમાં થેયેલું છે.

મહેસાણા જિલ્લાના ખેરાલુ તાલુકાના ટીંબા ગામ પાસે આવેલી ટેકરીઓ પર તારંગા તીર્થ અને તારામાતાનું મંદિર આવેલાં છે.

ગીરસોમનાથ જિલ્લામાં સોમનાથ મંદિર તેમજ દેવભૂમિ દ્વારકામાં દ્વારકાધીશનું મંદિર આવેલાં છે. આ બંને મંદિરો ભવ્ય ઐતિહાસિક વારસો ધરાવે છે.


હમ્પી નગરની સ્થાપત્યકલાનો પરિચય આપો.

હમ્પી કર્ણાટક રાજ્યના બેલ્લારી જિલ્લાના હોસપેટ તાલુકામાં તુંગભદ્રા નદીના કિનારે આવેલું શહેર છે. 14મી સદીમાં તે વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાનીનું શહેર હતું. વિજયનગરના શાસકો કલાપ્રેમી હતા. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન વિજયનગર રાજ્યમાં સ્થાપત્યની વિશિષ્ટ શૈલી વિકસી હતી.

કૃષ્ણદેવરાય પ્રથમના સમય દરમિયાન એ સ્થાપત્ય શૈલી સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી હતી.

વિશાળ પથ્થરોને કોતરીને બનાવેલ ભવ્ય, ઊંચા અને કલાત્મક સ્તંભો એ વિજયનગર સ્થાપત્ય શૈલીની મુખ્ય વિશિષ્ટતા છે.

સ્તંભાવલીઓ પર દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ, યોદ્વાઓ, નર્તકીઓ વગેરેનાં સુંદર અને કલાત્મક શિલ્પો કંડારવામાં આવ્યાં છે.

કૃષ્ણદેવરાય પ્રથમના સમય દરમિયાન હમ્પીમાં અનેક ભવ્ય સ્થાપત્યોનું નિર્માણ થયું. તેમાં વિઠ્ઠલ મંદિર અને હજારા રામમંદિર મુખ્ય છે.

વિજયનગરના શાસકોએ બંધાવેલાં વિરુપાક્ષ મંદિર, શ્રીકૃષ્ણનું મંદિર, અચ્યુતરાયનું મંદિર વગેરે મંદિરો હમ્પી નગરની સ્થાપત્યકલાનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો છે.


દિલ્લીના લાલ કિલ્લા વિશે નોંધ લખો.

મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ ઇ.સ. 11638માં દિલ્લીમાં લાલ કિલ્લો બંધાવ્યો હતો.

મુઘલ શૈલીમાં બનેલા આ કિલ્લામાં લાલ પથ્થરનો ઉપયોગ થયેલો છે.

તેમાં સુરક્ષાનીએ અદ્યતન પદ્વતિઓનો પૂરતો બંદોબસ્ત કરવામાં આવ્યો છે.

લાલ કિલ્લાને કમાન આકારનાં અબે પ્રવેશદ્વારો અને આરસના ઘુમ્મટો છે.

શાહજહાંએ આ કિલ્લાની અંદર પોતાના નામ પરથી ‘શાહજહાંનાબાદ’ નામનું નગર વસાવ્યું હતું.

તેમાં દીવાન-એ-આમ, દીવાન-એ-ખાસ, રંગમહેલ, મુમતાજનો શીશમહલ, ઔરંગઝેબે બંધાવેલી મોતી મસ્જિદ, લાહોરી દરવાજા, મીનાબજાર, મુઘલ ગાર્ડન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.


દીવાન-એ-ખાસની ઉમારતને સોના-ચાંદી અને કીમતી પથ્થરોથી સમજાવવામાં આવી છે.
અહીં રંગમહેલ અને શાહી સ્નાનાગાર છે.

શાહજહાંએ દીવાન-એ-ખાસમાં બેસવા માટે સોનાનું કલાત્મક ‘મયૂરાસન’ બનાવડાવ્યું હતું.

ઇરાનના નાદિરશાહે દિલ્લી પર ચઢાઈ કરી ત્યારે પાછા ફરતી વખતે તે મયુરાસનને પોતાની સાથે ઇરાન લઈ ગયો હતો.

દિલ્લીનો લાલ કિલ્લા પરથી ધ્વજવંદન કરવામાં આવે છે.