Chapter Chosen

ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો: પરંપરાઓ: હસ્ત અને લલિત કલા

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ ૧૦

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

કથકલી નૃત્ય વિશે સમજ આપો.


કથકલી કેરલ રાજ્યનું પ્રચલિત નૃત્ય છે. 

પૌરાણિક મહાકાવ્યો, મહાભારતના પ્રસંગો અને સંસ્કૃત મલયાલમ મિશ્રિત નાટકો સમય જતાં કથકલી કહેવાયાં. 

આ નૃત્યશૈલીમા પાત્રો સુંદર ઘેરદાર કપડાં પહેરે છે અને મોટા કલાત્મક મુકુટ ધારણ કરે છે. 

તેનાં પાત્રોને ઓળખવા માટે તેમના ચહેરા પરના વિશિષ્ટ ચિતરામણને સમજવું પડે છે. 

કથકલી નૃત્યમાં પાત્રો તેલના એક જ દીવાના તેજથી પ્રકાશિત થતા રંગમંચ પર પડદા પાછળ આવીને પોતાનો સંગીતમય પરિચય આપે છે. 

એ પછી તેઓ ચહેરાના હાવભાવ અને હસ્તમુદ્રાથી ત્રણેય લોકનાં પાત્રોને સજીવ કરે છે. 

ભારતમાં અને વિશ્વમાં કથકલી નૃત્યનો વ્યાપક પ્રચાર કરવામાં કેરલના કવિ શ્રી વલ્લભથોળ (સ્થાપિત કલામંડળમાં કથકલી) કલામંડલમ કૃષ્ણપ્રસાદ, શિવારમન વગેરેનો ફાળો ખૂબ નોંધપાત્ર છે.

‘ચર્મકામ ભારતની ઘણી જૂની કારીગરી છે.’ તેની સ્પષ્ટતા કરો.


પ્રાચીન સમયમાં મૃત્યુ પામેલાં પશુઓના ચામડાનો ચર્મઉદ્યોગ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવતો. 

ચામડાને જુની પદ્ધતિઓથી કમાવવામાં આવતાં. 

ખેતી માટે કૂવામાંથી પાણી કાઢવા માટેના કોસ, મશકો, લુહારની ઢોલ, નગારાં, ઢોલક, તબલાં જેવા સંગીતનાં સાધનો, લુહારની ધમણો, પરગરખાં, પાલતું પ્રાણીઓને બાંધવનાં સાધનો, યુદ્ધમાં વપરતી ઢાલ, તલવારનું કવર વગેરે ચામડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. 

આજે ભરતગૂંથળ વાળી રાજસ્થાની મોજડીઓ, બૂટ, ચંપલ, ચામડાનાં પાકીટ. પટ્ટા તેમજ ઊંટ-ઘોડાના સાજ, પલાણ, લગમ, ચાબુક માટેની દોરી જેવાં સાધનો ચર્મઉદ્યોગ દ્વારા તૈયાર થાય છે. 

પ્રાચીન ભારતના લોકો પોતાના રોજિંદા જીવનમાં ચમડામાંથી બનાવેલી અનેક વસ્તુઓ વાપરતા, આમ, ચર્મકાય એ ભારતની ઘણી જૂની કારીગરી છે.

સંગીત રત્નકરનો પરિચય આપો. 

સ્વર, તાલ અને લયની દ્રષ્ટિએ ભારતીય સંગીત અન્ય દેશોના સંગીતથી અલગ છે.

સંગીતમાં ગાયન અને વાદનનો સમાવેશ થાય છે.

સંગીતને શાસ્ત્રીય સંગીત અને લોકસંગીતમાં વહેંચી શકાય.

સા,રે, ગ, મ, પ, ધ, ની – એ સંગીતના મુખ્ય 7 સ્વર છે.

ભરતીય સંગીતમાં શ્રી, દીપક, હીંડોળ, મેઘ અને ભએરવી એવા પાંચ રાગો છે. આ રાગો ભગવાન શંકરના પંચમૂખેથી ઉત્પન્ન થયેલા મનાય છે.

સંગીત રત્નાકાર પ્રાચીન ભારતનો સંગીત-ગ્રંથ છે.

સંગીત શાસ્ત્રના તજજ્ઞ પંડિત સારંગદેવે તેની રચના કરી છે.

તેઓ દેવગિરિ(દોલતાબાદ)માં રહ્યા હોવાથી ઉત્તર ભારત અને દક્ષિણ ભારતના સંગીતથી પરિચિત હતા.

પંડિત વિષ્ણુ નારાયણ ભાતખંડે સંગીત રત્નાકારને સંગીતનો સૌથી વધારે પ્રમાણભૂત ગ્રંથ ગણાવે છે.

સંગીતનાં અંગો સંપૂર્ણપણે સમજવા-સમજાવવા માટે સંગીત રત્નાકાર ગ્રંથ અજોડ ગણાય છે.


નૃત્યકલાક્ષેત્રે ભારતે કરેલી પ્રગતી સમજાવો. 

નૃત્યનું મુખ્ય ધ્યેય તાલ અને લય સાથે સૌંદર્યની અનુભૂતિ કરાવવાનું છે. નૃત્યના આદિદેવ ભગવાન શંકર ‘નટરાજ’ કહેવાય છે. પૃથ્વી પરના લોકોને નૃત્ય શીખવવા સૌપ્રથમ તે નૃત્યને તે નૃત્યને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર લાવ્યા હોવાની મન્યતા છે.

ભારતમાં ભરતનાટ્યમ, કુંચીપુડી, કથકલી, કથક, મણિપુરી વગેરે શાસ્ત્રીય નૃત્યના પ્રચલિત મુખ્ય પ્રકારો છે.

‘ભરતનાટ્યમ’ દક્ષિણ ભારતમાં તમિલનાડુમાં પ્રચલિત છે, તેનું ઉદ્દભવસ્થાન તાંજોર જિલ્લો ગણાય છે.

ભરતનાટ્યમનો મુખ્ય આધાર-સ્ત્રોત ભરતમુનિરચિત ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’ અને નાન્દિકેશ્વરરચિત ‘અભિનય દર્પણ’ નામના ગ્રંથો છે.

ભરતનાટ્યમના ખ્યાતનામ કલકારોમાં મૃણાલીની સરાભાઈ, ગોપીકૃષ્ણ, વૈજયંતિમાલા, હેમામાલિની વગેરે મુખ્ય છે.

‘કુંચિપુડી’ નૃત્ય આંધ્રપ્રદેશમાં ખૂબ પ્રચલિત છે. તેની રચના 15મી સદી દરમિયાન થઈ છે.

તે મુખ્યત્વે સ્ત્રી-સૌંદર્યના વર્ણન પર આધારિત નૃત્ય છે. સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંને આ નૃત્ય કરે છે.

કુચીપુડી નૃત્યમાં ભારતીય નૃત્યની પાયાની મુદ્રાઓ સંકળી લેવામાં આવી છે.

ગુરુ પ્રહલાદ શર્મા, રાધા રાજા રેડ્ડી, યામિમી રેડ્ડી, શોભા નાયડુ વગેરે જાણીતા નર્તકોએ કુંચીપુડી નૃત્યશૈલીના પ્રાચીન વારસાને પ્રસિદ્ધિ અપાવી છે.

કથકલી એ કેરલ રાજ્યનું પ્રચલિત નૃત્ય છે.

આ નૃત્યશૈલીમાં પાત્રો સુંદર ઘેરદાર કપડાં પહેરે છે અને મોટા કલાત્મક મુકુટ ધારણ કરે છે.

આ નૃત્યનાં પાત્રોને ઓળખવા માટે તેમના ચહેરા પરના વિશિષ્ટ ચિતરામણને સમજવું પડે છે.

કેરલના કવિ વલ્લભથોળ, કલામંડલમ, કૃષ્ણપ્રસાદ, શિવારમન વગેરે નર્તકોએ કથકલી નૃત્યને દેશ-વિદેશમાં પ્રતિષ્ઠા અપાવી છે.

‘કથક’ના નામના કથા રહેલી છે. ‘કંથન કરે સો કથક કહાવે’ આ ઉક્તિ કથક નૃત્યના વિકાસ સાથે જોડાયેલી છે.

કથક નૃત્ય શ્રીકૃષ્ણાના ગોપીઓ સાથેના નૃત્યોની કથાઓ પર આધારિત છે. વૈષ્ણવ સંપ્રદાની શૃગારી ભક્તિ સાથે તેનો ઉત્તર ભારતમાં વિકાસ થયો છે.

પંડિત બિરજુ મહારાજ, સિતારા દેવી, કુમુદીની લાખિયા વગેરે આ નૃત્યકલાને જીવંત રાખી છે.

મણિપુરી નૃત્યનું મુખ્ય કેન્દ્ર મણિપુરી રાજ્ય છે. મણીપુરની પ્રજા દરેક ઉત્સવ પ્રસંગે આ નૃત્ય કરે છે.

આ નૃત્યના લાસ્ય અને તાંડવ એમ બે પ્રકાર છે.

મણિપુરી નૃત્ય મુખ્યત્વે શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલા અને રાસલીલા પર આધારિત છે.

આ નૃત્યમાં નર્તક ‘કુમીન’ તરીકે ઓળખાતો ઘેરા લીલા રંગનો ચણિયો અને રચમનો કબજો(બ્લાઉઝ) પહેરીને કમરે પટ્ટો બાંધે છે.


પ્રાચીન ભારતનાં વારસાની માટીકામ કલા સમજાવો. 

પ્રાચીન યુગમાં ધાતુની શોધ થઈ તે પહેલા લોકો માટીમાંથી બનાવેલાં પાત્રોનો ઉપયોગ કરતા હતા.

એ સમયે રમકડાં, ઘડો, કોડિયું, કુલડીમ માટલી, ચૂલો, ઈંટો વગેરે સાધનો માટીમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતાં હતાં.

અનાજનો સંગ્રહ કરવાની નાની-મોટી કોઠીઓ માટીમાંથી બનાવતી, ઘી, તેલ, દૂધ, દહીં, છાસ વગેરે પાત્રો તેમજ રસોઈના વાસણો માટીમાંથી વિશિષ્ટ રીતે બનાવવામાં આવતાં.

ગામડાંનાં બધા જ ઘરોની દીવાલો માટી અને છાણનું મિશ્રણ કરીને લીંપવામાં આવતી હતી.

ભારત પ્રાચીન સમયથી કાચી અને પકવેલી માટી(ટેરાકોટા)નાં વાસણો તેમજ વસ્તુઓ બનાવવા માટે જાણીતું છે. આ બાબતનો પરિચય આપણને તેલંગણાના નાગાર્જુન કોંડા અને ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામા લાંઘઞમાંથી મળી આવેલા હાથથી બનાવેલાં માટેનાં વાસણોના જૂના અવશેષો પરથી મળે છે. લોથલ, મોંહે-જો-દડો અને હડપ્પા સંસ્કૃતિના અવશેષોમાંથી માટીમાંથી બનાવેલા લાલ રંગના પવાલાં, બરણી, રકાબી વગેરે વાસણો મળી આવ્યાં છે.

કુંભારનો ચાકડો માટીકામ માટેનું પ્રાચીન ભારતનું પ્રથમ યંત્ર માનવામાં આવે છે.

આજે પણ ગુજરાતમાં નવરાત્રિના તહેવારમાં માટીમાંથી બનાવેલો ગરબો (કોરેલો માટીનો ઘડો કે જેમાં દીવો મૂકવામાં આવે છે.) જોવા મળે છે.