Chapter Chosen

અભ્યાસ પદ્વતિઓ

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
આંતરનિરિક્ષણ પદ્ધતિની સમજૂતી આપો. 

નિરીક્ષણ પદ્ધતિ એ પ્રત્યેક વિજ્ઞાનની મૂળભુત પદ્ધતિ છે. મનોવિજ્ઞાનન માનવી અને માનવેતર પ્રાણીઓના વર્તનના અભ્યાસ માટે ‘નિરીક્ષન પદ્ધતિ’નો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરે છે. નિરીક્ષણ પદ્ધતિના વિવિધ પ્રકારો છે : 1. આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિ. 2. કુદરતી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ, 3. વ્યવસ્થિત નિરિક્ષણ પદ્ધતિ, 4. ક્ષેત્ર નિરીક્ષણ પદ્ધતિ, 5. સહભાગી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ અને 5. તુલનાત્મક નિરીક્ષણ પદ્ધતિ.

આંતરનિરિક્ષણ પદ્ધતિ (Introspective Method) : ‘આંતરનિરિક્ષણ પદ્ધતિ’ એટલે વ્યક્તિના પોતાના મનમાં ચાલતા મનોવ્યાપારોનું સ્વરૂપ જાણવા અંતર્મુખ થઈને કરવામાં આવતું તટસ્થ અને ચોક્કસાઈપૂર્વકનું નિરીક્ષણ.

ચેતનાનો અભ્યાસ કરવા માટે રચનાવાદી મનોવિજ્ઞાનિકોએ આંતરનિરિક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વ્યક્તિનાં સંવેદનો, લાગણી, પ્રતિમા, વિચારણા, તર્ક, અનુભવ વગેરે મનોવ્યાપારોના અભ્યાસ માટે આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.

આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિએ અંતર્મુખ થઈને પોતાના મનોવ્યાપારો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનું હોય છે. આમ, કરતી વખતે વ્યક્તિએ પોતાના મનમાં ચાલતા માનસિક વ્યાપારોનું વિશ્ર્લેષણ કરવાનું હોય છે.

પોતાના અનુભવો કયા તબક્કાઓમાં અને કયા ક્રમમાં આવે છે તેમજ તે કેટલા સમય સુધી રહે છે, કેટલા સ્પષ્ટ અને તીવ્ર છે વગેરેનું વર્ણન મૌખિક કે લેખિત સ્વરૂપમાં કરવાનું હોય છે. વ્યક્તિએ અનુભવેલી લાગણીઓની તીવ્રતા પણ દર્શાવવી એ આ પદ્ધતિનું હાર્દ છે. આ કાર્ય તાલીમબદ્ધ વ્યક્તિ સરળતાથી કરી શકે છે.

રૂથ નામના મનોવિજ્ઞાનિક તેને ‘સભાન અનુભવો અને માનસિક ક્રિયાના અવલોકનની પદ્ધતિ’ કહેવામાં આવે છે.

લાભ : આ પદ્ધતિ સાદી અને સરળ છે. કારણ કે પદ્ધતિના ઉપયોગ માટે સાધનો જરૂરી નથી.

આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ગમે ત્યારે અને ગમે તે સ્થળે થઈ શકતો હોવાથી તેને ‘હરતી ફરતી પ્રયોગશાળા’ પણ કહેવાય છે.

મર્યાદા : દરેક વ્યક્તિ માટે પોતાના અનુભવો અંગત અને ખાનગી હોય છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા મેળવેલી માહિતી આત્મલક્ષી હોય છે. અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા આ માહિતીની ચકાસણી શક્ય નથી.

આ માહિતી આત્મલક્ષી હોવાથી તેનું સામાન્યીકરણ કરવું યોગ્ય નથી. આ પદ્ધતિ વ્યક્તિલક્ષી હોવાથી વ્યક્તિ પોતાના સંવેદનો અને અનુભવનું નિરિક્ષણ થઈ શકતું નથી.

આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ પુખ્ત, અનુભવી અને તાલીમ પામેલી વ્યક્તિ જ કરી શકે છે. સામાન્ય વ્યક્તિ માટે આંતરનિરીક્ષણ કરવું સરળ હોતું નથી. પ્રાણીઓ, બાળકો, અશિક્ષિત વ્યક્તિઓ અને માનસિક રોગીઓ માટે આ પદ્ધતિ દ્વારા મનોવ્યાપારોનો અભ્યાસ કરવો શક્ય નથી.

વ્યક્તિના અચેતન મનનો અભ્યાસ આ પદ્ધતિ દ્વારા થઈ શકતો નથી.

આ પદ્ધતિમાં નિરીક્ષકના પૂર્વગ્રહો અને પક્ષપાતો નિરીક્ષણને દૂષિત બનાવે છે.

કેટલાક વિચારો માનવીના મનમાં ક્ષણાર્ધ માટે આવીને ચાલ્યા જાય છે. તેથી તેમનું આંતરનિરીક્ષણ મુશ્કેલ હોય છે.

આ પદ્ધતિ વ્યક્તિલક્ષી હોવાથી વ્યક્તિ ‘સાચુ’ કહે છે કે ‘સારું’ તે જાણી શકાતું નથી.

આ પદ્ધતિમાં પુનરાવર્તનને અવકાશ નથી.


ટુંકનોંધ લખો. 
નિરીક્ષણ પદ્ધતિના ફાયદાઓ અને મર્યાદાઓ જણાવો. 

‘નિરિક્ષણ પદ્ધતિ’ એ પ્રત્યેક વિજ્ઞાનની મૂળભૂત પદ્ધતિ છે. મનોવિજ્ઞાન પણ માનવી અને પ્રાણીના વર્તનના અભ્યાસ માટે નિરીક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.

ફાયદાઓ : માનવવર્તનના વિવિધ પાસાઓના અભ્યાસ માટે ‘નિરિક્ષણ પદ્ધતિ’  પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.

બાળકોની રમતોમાં જોવા મળતી ભૂમિકા, વર્તનનો અભ્યાસ, સામાજિક આંતરક્રિયા, નેતાની પસંદગી, ચૂંટણીપ્રચારની પદ્ધતિઓ, બાળકોની લાક્ષણિકતાઓનો અભ્યાસ, લોકમત ઘડનારાં પરિબળો, જાહેરાતની અસર વગેરેના અભ્યાસ માટે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

નિરીક્ષણ પદ્ધતિથી વ્યક્તિના સંપૂર્ણ સ્વાભાવિક વર્તનનો અભ્યાસ કરી શકાય છે.

નિરીક્ષણ પદ્ધતિથી વિશાળ ક્ષેત્ર ધરાવે છે. આથી ગમે ત્યારે ગમે તે વ્યક્તિનું નિરીક્ષણ થઈ શકે છે.

જ્યાં પ્રયોગ પદ્ધતિ શક્ય નથી ત્યાં નિરીક્ષણ પદ્ધતિ ઉપયોગી નિવડે છે.

નિરીક્ષણ પદ્ધતિ સરળ અને સગવડતાભરી છે.

મર્યાદાઓ : જો પ્રયોગપાત્રને ધ્યાન પર આવે કે તેના વર્તનનો અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે, તે તેનું વર્તન સ્વાભાવિક રહેવાને બદલે કૃત્રિમ થઈ જાય છે.

નિરીક્ષણ તાલીમબદ્ધ અને અનુભવ ધરાવતો ન હોય, તો નિરિક્ષણ દરમિયાન અવલોકન વ્યક્તિલક્ષી બની જાય છે. કેટલીક વાર નિરીક્ષણ ભૂલભરેલું બનવાની પણ સંભાવના રહે છે.

કોઈ ચોક્કસ બાબત, ઘટના કે પરિસ્થિતિનો અભ્યાસ કરવાનો હોય, તો તે ચોક્કસ અને મર્યાદિત સમયગાળામાં જ કરી શકાતો હોવાથી નિરીક્ષણ પદ્ધતિમાં ઉતાવળ કરવી પડે છે.


કુદરતી નિરીક્ષણ પદ્ધતિની સમજૂતી આપો. 

નિરીક્ષણ પદ્ધતિ પ્રત્યેક વિયાનની મૂળભૂત પદ્ધતિ છે. મનોવિજ્ઞાન પણ માનવી અને પાણીના વર્તનના અભ્યાસ માટે નિરીક્ષણ પદ્ધતિનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરે છે. નિરીક્ષણ પદ્ધતિમાં ચોક્કસાઈ વધારવા માટે અનેક અભ્યાસો કરવામાં આવ્યા છે. આ અભ્યાસોના આધારે નિરીક્ષણ પદ્ધતિના વિવિધ પ્રકારો વિકાસ થયો છે.

નિરીક્ષણ પદ્ધતિના પ્રકારો : 1. આનતનિરીક્ષણ પદ્ધતિ, 2. કુદરતી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ, 3. વ્યવસ્થિત નીરીક્ષણ પદ્ધતિ, 4. ક્ષેત્ર નીરીક્ષણ પદ્ધતિ, સહભાગી નિરિક્ષણ પદ્ધતિ અને 6. તુલનાત્મક નિરીક્ષણ પદ્ધતિ.

કુદરતી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ (Natural Observation Method) : આપણી આસપાસ કુદરતી રીતે ઘટના બને છે, તેને પ્રત્યક્ષ રીત નિહાળીને તેની વિગતોને નોંધવાની પદ્ધતિને ‘કુદરતી નિરિક્ષન પદ્ધતિ’ કહે છે.

પ્રાચીન ગ્રીક વિચારકોએ સૌપ્રથમ આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે દ્વારા તેઓએ ઘણાં વિજ્ઞાનો માટે પૂર્વભૂમિકા તૈયાર કરી હતી. તે દ્વારા તેઓએ ઘણાં વિજ્ઞાનો માટે પૂર્વભૂમિકા તૈયાર કરી હતી. આમ, પ્રત્યેક વિજ્ઞાનના ઉદ્દભવ અને વિકાસમાં આ પદ્ધતિએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે.

આ પદ્ધતિમાં કુદરતી પરિસ્થિતિઓમાં માનવી કે પાણી જે સ્વાભાવિક વર્તન કરે છે તેનું નિરિક્ષણ કરવામાં આવે છે અને આ નિરિક્ષણની વ્યવસ્થિત નોંધ કરવામાં આવે છે. આ નોંધ વર્તનના વર્ણન સ્વરૂપની હોય છે.

કુદરતી નિરીક્ષણમાં માનવી કે પ્રાણીનું પ્રગટ વર્તન જ નોંધવામાં આવે છે. આ નિરીક્ષણમાં કોઈ નિયંત્રણ હોતું નથી. આથી પ્રસ્તુત અને અપ્રસ્તુત એમ બંને પ્રકારની માહિતી એકત્રિત થાય છે. દા.ત. કોમી હુલ્લડ વખતે કોઈ એક કોમની વ્યક્તિઓના વર્તનનું નિરીક્ષણ.

આ પદ્ધતિ ‘અનિયંત્રિત નિરીક્ષણ પદ્ધતિ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

લાભ : આ પદ્ધતિના લાભ નીચે મુજબ છે.

આ પદ્ધતિ દ્વારા ચોક્કસ વિરલ ઘટનાઓ કે જે કુદરતી વાતાવરણમાં જ બને છે તેવી ઘટનાઓ કે જે કુદરતી વાતાવરણમાં જ બને છે તેવી ઘટનાઓનો પ્રત્યક્ષ અભ્યાસ થઈ શકે છે.

આ અભ્યાસ પદ્ધતિ દ્વારા ઘટનાઓનાં વિવિધ પાસાઓનો અભ્યાસ કરી શકાય છે.

મર્યાદઓ : આ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે :

કુદરતી વાતાવરણમાં બનતી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન થઈ શકતું નથી. આથી ફરીથી તેનો તે જ અભ્યાસ શક્ય બનતો નથી.

નિરીક્ષણ હેઠળની વ્યક્તિ કે સમૂહને જો તેમના નિરીક્ષણનો ખ્યાલ આવી જાય. તો તેમના વર્તનમાં કૃત્રિમતા આવી જાય છે.

આ પદ્ધતિમાં નિરિક્ષણ હેઠળની વ્યક્તિલક્ષીતા આવી જવાની સંભાવના રહે છે. દા.ત. કોઈ ઘટના તરફ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે ત્યારે ઘટનાની પસંદગીમાં વ્યક્તિલક્ષીતા આવી જાય છે.

આ નિરિક્ષણ પદ્ધતિસરનું નથી, કારણ કે આમાં બનાવોની સાવચેતીપૂર્વક પસંદગી કરવામાં આવતી નથી.

આ નિરિક્ષણ ખૂબ જ સમય માંગી લે છે.

આ નિરીક્ષકના ગમા-અનગમાની અને પૂર્વગ્રહની અસર થાય છે.

કેટલીક વાર વ્યક્તિઓ દંભ કરતી હોય ત્યારે નિરીક્ષણ દ્વારા ખોટી માહિતી પણ મળે છે.


‘પરિવર્ત્ય’ એટલે શું ? તેના પ્રકારો ટુંકમાં સમજાવો. 

મનોવિજ્ઞાનની પરિભાષામાં પરિબળોને ‘પરિવર્ત્યો’ કહે છે. પ્રયોગ દરમિયાન પરિબળોમાં પરિવર્તન શક્ય હોવાથી તેને ‘પરિવર્ત્યો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરિવર્તનક્ષમ પરિબળ કે પરિસ્થિતીને ‘પરિવર્ત્ય’ કહેવમાં આવે છે.

પરિવર્ત્યનો અર્થ : ‘પરિવર્ત્ય’ એટલે એવી પરિસ્થિતિ, પરિબળ કે ઘટના, જેમા ફેરફાર કે પરિવર્તન થઈ શકે છે. પરિવર્ત્યનું પ્રમાણાત્મક કે સંખ્યાત્મક સ્વરૂપમાં માપન થઈ શકે છે. પ્રયોગમાં ઓછામાં ઓછા બે કે તેથી વધુ પરિવર્ત્યો હોય છે.

પ્રયોગના આયોજન દરમિયાન ત્રણ પ્રકારના પરિવર્ત્યોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે:

1. સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય (Independent Variable) : પ્રયોગમાં પ્રયોગકર્તા જે પરિવર્ત્યની પસંદગી કરે છે અને જેમાં પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ફેરફાર કરે છે, તેને ‘સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય’ છે.

દા.ત. ‘માદક પદાર્થોને સ્મૃતિવિસ્તાર પર થતી અસર’ અંગેના પ્રયોગમાં પ્રયોગપાત્રને આપવામાં આવેલી માદક પદાર્થોની જુદી જુદી માત્રાઓ એ સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય છે.

પ્રયોગ દરમિયાન સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યને બે રીતે ચકાસી શકાય છે: 1. સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યને હાજર કે ગેરહાજર રાખીને અને 2. સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યની માત્રામાં ફેરફાર કરીને.

ઉપર્યુક્ત ઉદાહરણમાં પ્રયોગકર્તા પ્રયોગપાત્રને માદક પદાર્થોની માત્રામાં ફેરફાર કરીને તેની સ્મૃતિવિસ્તાર ઉપર શી અસર થાય છે તેની ચકાસણી કરે છે.

આ ઉપરાંત પ્રયોગકર્તા સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યને હાજર કે ગેરહાજર રાખીને ચકાસણી કરી શકે છે. તેમાં પ્રયોગપાત્રને માદક પદાર્થો આપીને અને પછી સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પ્રયોગપાત્રના સ્મૃતિવિસ્તાર ઉપર શી અસર થાય છે તેની ચકાસણી કરવામાં આવે છે.

2. આધારિત પરિવર્ત્ય (Dependent Variable): પ્રયોગમાં સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યના ફેરફારની પ્રયોગપાત્રનાં વર્તન કે પ્રતિક્રિયાઓ પર થતી અસરને ‘આધારિત પરિવર્ત્ય; કહેવામાં આવે છે.

પ્રયોગકર્તાએ પ્રયોગ દરમિયાન કરેલ ફેરફારને કારણે જે ઘટકને અસર થાય તેને ‘આધારિત પરિવર્ત્ય’ કહેવાય છે. આધારિત પરિવર્ત્ય એ પ્રયોગ દરમિયાન કરેલ ફેરફારને કારણે જે ઘટકને અસર થાય તેને ‘આધારિત પરિવર્ત્ય’ કહેવામાં આવે છે. આધારિત પરિવર્ત્ય એ પ્રયોગપાત્રના વર્તન કે પ્રતિક્રિયાઓના નિરીક્ષણ અને માપનને આધારે પ્રપ્ત થતો અહેવાલ છે.

માદક પદાર્થોની સ્મૃતિવિસ્તાર પર થતી અસર અંગેના પ્રયોગમાં પ્રયોગપાત્રની સ્મૃતિના માપનનો અહેવાલ એ ‘આધરિત પરિવર્ત્ય’ છે. સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યમાં કરવામાં આવતા ફેરફાર ઉપર આ ઘટક આધાઅરિત હોવાથી તે ‘આધારિત પરિવર્ત્ય’ છે.

પ્રયોગકર્તા સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યની માત્રામાં ફેરફાર કરે તો એની જુદી જુદી અસર આધારિત પરિવર્ત્ય પર પડે છે કે કેમ તેની ચકાસણી કરી શકાય છે.

3. નિયંત્રિત પરિવર્ત્ય (Controlled Variable) : પ્રયોગ દરમિયાન સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય સિવાયનાં જે પરિવર્ત્યો સીધી અથવા આડકતરી રીતે આધારિત પરિવર્ત્ય ઉપર પોતાની અસર ઉપજાવી શકે, તેવાં પરિવર્ત્યોનું પ્રયોગકર્તા પ્રયોગ દરમિયાન નિયંત્રણ કરે છે. આવાં પરિવર્ત્યોને ‘નિયંત્રિત પરિવર્ત્ય’ કહે છે. દા.ત. માદક પદાર્થોનું સ્વરૂપ, પદ્ધતિ, વાતાવરણ વગેરે. આવા નિયંત્રણનું પ્રમાણ જેટલું વધુ હોય તેટલી પ્રયોગની યથાર્થતા અને વિશ્વાસનીયતા વધુ હોય છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
પ્રયોગના અર્થ સમજાવી, પ્રયોગનું ઉદાહરણ આપો.  

મનોવિજ્ઞાનમાં વર્તનનાં અભ્યાસ માટે નિરીક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. તેની કેટલીક મર્યાદાઓ હોવાથી ‘પ્રયોગ પદ્ધતિ’નો વિકાસ થયો છે.

પ્રત્યેક વિજ્ઞાનમાં પ્રયોગ પદ્ધતિને સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. મનોવિજ્ઞાન અન્ય વિજ્ઞાનોની જેમ વર્તનની સમજૂતી મેળવવા માટે અને વર્તન અંગેના નિયમો સ્થાપિત કરવા માટે પ્રયોગ પદ્ધતિનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરે છે.

આધુનિક યુગમાં મનોવિજ્ઞાનની મોટા ભાગની શાખાઓમાં પ્રયોગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

મનોવિજ્ઞાનની સૌપ્રથમ સ્વતંત્ર પ્રયોગશાળામાં ઈ.સ. 1879માં જર્મનીની લીપ્ઝિંગ યુનિવર્સિટીમાં વિલ્હેમ વુન્ટે સ્થાપી હતી. આ પછી મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રયોગપદ્ધતિનો યુગ શરૂ થયો.

પ્રયોગ(Experiment)નો અર્થ : ‘પ્રયોગ’ એટેલે નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમા કરવામાં આવેલું નિરીક્ષન. પ્રયોગ એ મૂળભૂત રીતે નિરીક્ષણ પદ્ધતિ છે. આમાં કૃત્રિમ રીતે પરિસ્થિતિ ઉપજાવવામાં આવે છે અને આ પરિસ્થિતી પર નિયંત્રણ મૂકીને નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. પ્રયોગ પદ્ધતિની પ્રક્રિયા સમજવાથી પ્રયોગ પદ્ધતિનો ખ્યાલ આવશે.

પ્રક્રિયા : સૌપ્રથમ પ્રયોગના હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રયોગની યોજના તૈયાર કરવામાં આવે છે.

બીજા તબક્કામાં કૃત્રિમ રીતે પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિ ઉપજાવવામાં આવે છે.

આ કૃત્રિમ પરિસ્થિતિમાં નિયંત્રણ મૂકીને જે પરિબળનો અભ્યાસ કરવાનો હોય તે પરિબળોમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે.

આ ફેરફારને પરિણામે વર્તન પર પડતી અસરનું વસ્તુલક્ષી અવલોકન અને માપન કરવામાં આવે છે.

પ્રયોગનું ઉદાહરણ : બીજાઓની હાજરી વ્યક્તિના કાર્ય પર કેવી અસર કરે છે તે જાણવાના એક પ્રયોગમાં 10 વિદ્યાર્થીઓનાં એક સમૂહને પહેલાં એકાંતમાં અને પછી સમૂહમાં 30 મિનિટ સુધી અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રમાંથી સ્વરો ચેકવાનું કામ અલગ અલગ રીતે સોંપવામાં આવ્યું. પ્રયોગના અંતે જાણવા મળ્યું કે વિદ્યાર્થિઓના એકાંત કરતાં સમૂહમાં વધુ પ્રમાણમાં સ્વરો ચેકી શક્યા. આ પ્રયોગમાં બેઠક વ્યવસ્થામાં કરાયેલા ફેરફાર વિદ્યાર્થીઓના સ્વરો ચેકવાના કાર્ય પર અસર કરે છે. કાર્યનું સ્વરૂપ, વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા, કાર્યપદ્ધતિ વગેરે પરિવર્ત્યોને નિયંત્રણમાં રાખ્યા. આ નિયંત્રિત પરિવર્ત્યો છે.