Chapter Chosen

ભાષા અને પ્રત્યાયન

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ટુંકનોંધ લખો.
પ્રાણીની અને મનુષ્યની ભાષાપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા 

કેટલાક પ્રાણી-મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પોપટ, કસૂકા, ડૉલ્ફિન, વાનર તથા ચિમ્પાન્ઝીઓને ભાષા શીખવવાના પ્રયત્નો કર્યા છે. ધીરજ પૂર્વક તાલીમ પછી આમાં નાં કેટલાક પ્રાણીઓ માનવીની ભાષાના કેટલાક સાંભળેલા શબ્દોનો અર્થ કરીને તે અનુસાર ક્રિયાઓ કરી બતાવે છે. આવાં પ્રાણીઓની ભાષાની પ્રાપ્તિ ખૂબજ મર્યાદિત કક્ષાની હોય છે. આવાં પ્રાણીઓની તુલનામાં માનવી જે મૌખીક અને લેખિત ભાશા શીખે છે તે બહુ જ જટિલ, સ્વયંસ્ફુરિત, સહજ અને સર્જનાત્મક હોય છે.

દુનિયાભરનાં માનવબાળકો જે ઝડપથી અને જેટલી સહજતાથી, સવયંસ્ફુરિત રીતે ભાષા શીખે છે તે ખુબ જ નોંધપાત્ર બાબત છે. બાળકોમાં ભાષા શીખવાનું પ્રબળ વલણ જોવા મળે છે. અત્યંત મર્યાદિત અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં પણ બાળકો ભાષા સમજી શકે છે. ભાષા-પ્રાપ્તિની ધબ નિયમિત હોવાના કારણે તેની આગાહી પણ થઈ શકે છે.


ટુંકનોંધ લખો.
મોર્ફિમ (Morpheme) 

ધ્વનીઓના કેટલાંક જોડાણોથી અર્થપૂર્ણ શબ્દ બને છે. દા.ત., ગ + ગ + ન = ગગન, ગ + ર + મ = ગરમ ગ + જ + બ = ગજબ, ગ + જ + લ = ગઝલ. ભાષાના નાનામાં નાના અર્થપૂર્ણ એકમને મોર્ફિન કહેહેવામાં આવે છે. દા.ત. (i) ‘યોજન’ એ મોર્ફીમ છે તેને ‘આ’ પ્રત્યય લગાડવાથી ‘યોજના’ શબ્દ એક જ છે, પરંતુ તેમાં બે મોર્ફીમ રહેલા છે. : 1. યોજન અને 2. કાનો. (ii) ‘યુવાન’ એ મોર્ફીમ છે. તેને પ્રત્યયો લગાડવાથી બીજો શબ્દ બને છે. દા.ત., ‘યુવાનો’ આ શબ્દ એક જ છે, પરંતુ તેમા બે મોર્ફીન રહેલા છે : 1. યુવાન અને 2. કાનો તથા માત્રા. જેના લીધે ‘યુવાનો’ શબ્દ બને છે. ‘યુવાન’ શબ્દ કોનામાત્રા ઉમેઅરવાથી શબ્દનો અર્થ બદલાઈ જાય છે. ‘યુવાનો’ શબ્દ બહુવચન સુચવે છે. (iii) ‘રમવુ’ ક્રિયાપદ એક મોર્ફીમ છે. તેમાં બીજો મોર્ફીમ ‘છે’ ઉમેઅરવાથી ‘રમે’ છે.’ એ વર્તમાન ક્રિયા સૂચવે છે. પરંતુ ‘શે’ મોર્ફીમ ઉમેરવાથી ‘રમશે’ એવો શબ્દ બને છે, જે ભવિષ્યની રમવાની ક્રિયા સુચવે છે. ‘યો’ મોર્ફીમ જોડાક્ષરરૂપે ઉમેરવાથી ‘રમ્યો’ શબ્દ બને છે, જે ભૂતકાળમાં થયેલી ક્રિયા સૂચવે છે.

દરેક ભાષામાં મોર્ફીમને રચના અને સંયોજનો અંગેના નિયમો હોય છે, આવા નિયમોને ‘અર્થપૂર્ણ એકમો અંગેના નિયમો’ કહે છે. આવા નિયમોમાં પૂર્વગો, ઉપસર્ગો અને બીજા પ્રત્યયો ઉમેરવાથી શબ્દોના અર્થમાં ફેરફાર થાય છે. દા.ત. ‘ભરણ’ અને ‘ભરણી’.


ટુંકનોંધ લખો.
શાબ્દિક અને અશાબ્દિક પ્રયાયન   

જે પ્રત્યાયનમાં ભાષાના મૌખિક કે લેખીત સંકેતોનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ થાય છે. તેને ‘શાબ્દિક પ્રત્યાયન’ કહે છે. એમાં અક્ષરો, વિરામચિહનો, અને અન્ય લેખિત ચિહનો, આંકડાઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

જ્યાં ચોક્કસાઈ અને સમયની કરકસર કરવાની હોય ત્યાં લેખિત પ્રત્યાયન આવકારદાયક છે. લેખિત પ્રત્યાયનને કાયમી રેકર્ડ તરીકે સાચવી શકાય છે.

જ્યારે મૌખિક સ્વરૂપના અપ્રત્યાયનમાં તાત્કાલિક પ્રતિપોષણ મળવાની શક્યતા વધી જાય છે અને સંદેશો પ્રાપ્ત કરનાર કોઈ સ્પષ્ટતા મેળવવા ઈચ્છે તો તે તેને તાત્કાલિક મળી રહે છે.

જે પ્રત્યાયનમાં ભાષાના સંકેતો નહિ પરંતુ અન્ય સંકેતો જેમ કે ચહેરાના હાવભાવ, શરીરનાં અંગોની સ્થિતિ; હાથ, પગ, માથા કે ઘડનું હલનચલન, આંખનો સંપર્ક, પ્રેષક અને ગ્રાહક વચ્ચેનું ભૌતિક અંતર વગેરેનો ઉપયોગ થાય એને ‘અશાબ્દિક પ્રત્યાયન’ કહે છે.

શાબ્દિક પ્રત્યાયન : શાબ્દિક પ્રત્યાયનમાં સંદેશાના શબ્દોની પસંદગી, ઉચ્ચારણની તીવ્રતા, અવાજનો આરોહ-અવરોહ, બે વાક્યોની વચ્ચે વિરામ વગેરેની પણ અસર થાય છે. સામાન્ય રીતે તીણો અવાજ મતભેદ, વિરોધ, ગુસ્સો કે ફરિયાદ સૂચવે છે, જ્યારે નીચો અવાજ વિચારોની સમાનતા, સમજ, વેધકતા અને સંતોષ દર્શાવે છે. આ બધી બાબતો ઉચ્ચારેલા શબ્દોને જુદો જ અર્થ આપી શકે. કુશળ અભિનેતા માત્ર યોગ્ય શૈલીથી સંવાદ બોલીને શ્રોતાઓ સમક્ષ પાત્રના વિચાર, લાગણી વગેરે આબેહૂબ વ્યક્ત કરે છે.

અશાબ્દિક પ્રત્યયન : અશાબ્દિક પ્રત્યયનનું મહત્વ આ અંગ્રેજી કહેવતમાં વ્યક્ત થયું છે; ‘Actions speak louder than words’. માત્ર સ્પર્શ દ્વારા સાનુકૂળતાથી લઈને દહેશત સુધીની અભિવ્યક્તિ થઈ શકે છે.

અશાબ્દિક પ્રત્યયનમાં સૌથી વધુ ઉપયોગ મુખભાવ, અંગવિન્યાસ અને ચેષ્ટાઓનો થાય છે.

અશબ્દિક સંદેશાઓ વધુ અગત્યના છે, કારણ કે તે વધુ પ્રામાણિક અને અર્થયુક્ત હોય છે.

અશાબ્દિક સંકેતોને શાબ્દિક સંકેતોથી અલગ અથવા તેમની સાથે પણ વાપરી શકાય છે, પરંતુ બંનેનો સાથે ઉપયોગ કરતી વખતે બંને સંકેતોમાં સુસંગતતા રહેવી જોઈએ. દા.ત,. ‘તમે મારા ઘેર પધાર્યા તેથી મને ખૂબ આનંદ થઓ,’ આ શબ્દો બેલતી વખતે ચહેરા પર તુચ્છકારોનો ભાવ હોય, તો આવનારને ખ્યાલ આવે કે આ ‘આવકાર’ ખોટો છે અને શબ્દો માત્ર સારી છાપ પાડવા માટે જ બોલવામાં આવ્યા છે. આમ, પ્રત્યયન અસ્પષ્ટ અને ગૂંચવાડાભર્યું બની જાય છે.

કેટલાક મૂખભાવ, અંગવિન્યાસ અને ચેષ્ટાઓ સામેની વ્યક્તિમાં રસ અને ઉષ્મા દર્શાવે છે, જ્યારે કેટલાક ચીડ, સૂગ કે તિરસ્કાર દર્શાવે છે. મૂખ પરનું કાયમી સ્મિત શુભ લાગણી દર્શાવે છે. વાત કરનાર વ્યક્તિની સામે જોવાને બદલે બીજી જ દિશામાં ધ્યાન એ નીરસતા કે ઉપેક્ષાનું વલણ સૂચવે છે.

એ જ રીતે વ્યક્તિની નજીક જવું એ એના પ્રત્યેનું વિધાયક મનોવલણ સૂચવે છે અને દૂર રહેવું એ તટસ્થતા કે નિષેધક ભાવ સૂચવે છે.

અશાબ્દિક પ્રત્યયનને ‘શરીરની ભાષા’ પણ કહે છે. દા.ત., હાથ હલાવવઓ, વાંસો થાબડવો એ સંંમતિ સૂચવે છે.

અશાબ્દિક પ્રત્યાયન વ્યક્તિના ગમા-અઙમા કે ‘આ વ્યક્તિ સાથે પ્રત્યાયન કરી શકશે કે નહિ’ તે પણ દર્શાવે છે.
અશબ્દિક પ્રત્યયન જ્ઞાનેન્દ્રિયોનાં ઉદ્દિપનોમાં વધારો કરે છે અને બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સબંધ કેટલો ગાઢ છે તે પણ દર્શાવે છે.

આપણા આવેગો, વિચારો અને અનુભવ ગહન હોય છે. ઘણી વખત માત્ર શબ્દો દ્વારા આપણે તેને યથાર્થ રીતે અભિવ્યક્ત કરી શકતા નથી. આવા સમયે જો આપણે વ્યક્તિના મોઢા પરના હાવભાવ તેની શારીરિક ચેષ્ટાઓ અને અંગવિન્યાસનો પણ સહારો લઈએ. તો તે પ્રત્યયનમાં લાભદાયક સિદ્ધ થાય છે.


ટુંકનોંધ લખો.
પ્રત્યયન પ્રક્રિયા અને સ્વરૂપ  

પ્રત્યયનની પ્રક્રિયા સમજવા માટે વિવિધ પરિરૂપો રજૂ થયાં છે. પ્રત્યયનની પ્રક્રિયાનું સુથી સરળ પરિરૂપ નીચે મુજબ છે.



પ્રત્યયન પ્રક્રિયાનું આ સ્વરૂપ મુખ્ય ત્રન ઘટકોના નિર્દેશ કરે છે. આ ત્રણમાંથી એક ઘટકની ગેરહાજરી હોય, તો પ્રત્યાયન શક્ય બનતું નથી.

પ્રત્યયનમાં ઓછામાં ઓછા એક ‘પ્રેષક’ અને એક ‘ગ્રાહક’ હોય છે. જેમ કે વક્તા-શ્રોતા, લેખક-વાચક, પ્રદર્શક-દર્શક. ઓછા આ બે સભ્યો સંદેશા પૂરતા માનસિક રીતે જોડાયેલા હોય છે.

કેટલાય પ્રત્યયનો માહિતીલક્ષી હોય છે, તો કેટલાક પ્રત્યાયનો મનોરંજક હોય છે.

હાલમાં ટેકનોલૉજીના વિકાસ સાથે ફૅક્સ, ઈ-મેઈલ. વૉઈસ-મેલ, એસએમએસ જેવા પ્રત્યયનના નવા માર્ગો વિકાસ પામ્યા છે.

સારા પ્રત્યાયનનું મુખ્ય ધ્યેય એક પક્ષના વિચાર કે અર્થ એ જ સ્વરૂપમાં બીજા પક્ષના મન સુધી પહોંચાડવાનું છે.

પ્રત્યાયનમાં સંદેશાનો પ્રવાહ સરળ રીતે વહે તો અસરકારક પ્રત્યાયન થાય અને પરિણામે હાનિ થાય.


નોઆમ ચોમસ્કીનો ‘જન્મજાત સિદ્ધાંત’ સમજાવો.


નોઆમ ચોમસ્કીમા ‘જન્મજાત સિદ્ધાંત’ના મત મુજબ સમગ્ર દુનિયાનાં બાળકોમાં ભાષાવિકાસ માટે એક વિશેષ ‘સંક્રાંતિ કાળ’ હોય છે. આ સમયગાળામાં જો બાળક સફળ રીતે ભાષા શીખે, તો બાળક્નો ‘વાણિવિકાસ; અવશ્યપણે થાય જ છે.