Chapter Chosen

મનોવિજ્ઞાન : એક વિજ્ઞાન

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન : માનવસંસાધન વિકાસ અને વ્યવસ્થાપનની સમજૂતી આપો.

વર્તમાન સમયમાં મનોવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ જીવનનાં દરેક ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક પણે થાય છે. મનોવિજ્ઞાનના આ વિશિષ્ટ ઉપયોગના કારણે તેનાં અનેક પેટાક્ષેત્રો અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે. મનોવિજ્ઞાનના વિકસિત ક્ષેત્ર તરીકે ‘સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન’ની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન : સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા ક્ષેત્રોમાં કર્મચારિઓની ભરતી કરવા, કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરવા, માનસિક સંતોષ, થાક અને અકસ્માત નિવારણ, કર્મચારીઓ અને વ્યવસ્થાપકો વચ્ચે માનવીય સંબંધો વિકસાવવાં વગેરે માટે કાર્ય કરે છે.

સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનમાં કાર્યસ્થળની ભૌતિક પરિસ્થિતિની અસરો, કાર્યવિશ્ર્લેષણ, થાક, કંટાળો, તનાવ, કૌશલ્ય, ઉત્પાદકતા વગેરે અંગે સંશોધનો થાય છે.

આધુનિક યુગમાં ઉદ્યોગ, વ્યાપાર અને સરકારી તંત્રમાં મનોવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કર્મચારીઓની પસંદગી અને નિમણૂક માટે બુદ્ધિકસોટીઓ અને અભિયોગ્યતા કસોટીઓનો વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.

સંગઠન લક્ષી મનોવિજ્ઞાન શાખાના નિષ્ણાતો કર્મચારીઓને તાલીમ આપી તેમનામાં પ્રેરણા, જુસ્સો, નૈતિકતા, નિર્ણયશક્તિ વગેરે જેવા ગુણો વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન કર્મચારીઓના કલ્યાણ માટે યોજનાઓ તથા સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, રમત-ગમતની પ્રવૃત્તિઓ વગેરેના આયોજન દ્વારા કાર્ય, કાર્યક્ષમતા અને કતૃત્વ વધારવા પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

માનવસંસાધન વિકાસના ક્ષેત્રમાં કામ કરતા નિષ્ણાતો ભરતી, તાલીમ જેવાં કાર્ય કરે છે. મોટા ભાગનાં ઉદ્યોગગૃહોમાં ‘હ્યુમન રિસોર્સ ડેવલપમેન્ટ’ વિભાગ અગત્યની અને ઉપયોગી કામગીરી કરે છે.


મનોવિજ્ઞાનના વિકસિત ક્ષેત્ર ‘પ્રાયોગિક અને મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન’ની સમજૂતી આપો.

આધુનિક યુગમાં મનોવિજ્ઞાનના સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવહારિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ જીવનનાં દરેક ક્ષેત્રોમાંથી વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. જે ક્ષેત્રોમાં મનોવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ પ્રારંભથી થયો છે તે આજે મનોવિજ્ઞાનનાં વિકસિત ક્ષેત્રો છે. ‘પ્રાયોગિક અને મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન’ની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

1. પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાન (Experimental Psychology) : પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનનું ક્ષેત્ર મનોવિજ્ઞાનના સૈદ્ધાંતિક અને વ્યાવહારિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ જીવનનાં દરેક ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. જે ક્ષેત્રોમાં મનોવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ પ્રારંભથી થયો છે તે આજે મનોવિજ્ઞાનનાં વિકસિત ક્ષેત્રો છે. ‘પ્રાયોગિક અને મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન’ની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

આ ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતાં મનોવૈજ્ઞાનિકો માનવી અને પ્રાણીઓ પર પ્રયોગિક અભ્યાસો કરીને પરિણામે અને સિદ્ધાંતો તારવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

માનવી પર પ્રયોગ કરવાનું શક્ય ન હોય ત્યારે પ્રાણીઓ પર અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

મનોવિજ્ઞાનનું આ ક્ષેત્ર માનવીના વર્તન સાથે જોડાયેલી સરળ અને જટિલ બાબતોની સમજ માટે, સિદ્ધાંતો અને નિયમોની ચકાસણી કરવા માટે તથા નવાં સત્યો બહાર લાવવા માટે અગત્યનું છે.

વર્તનમાન આ ક્ષેત્રનો ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં વિકાસ થઈ રહ્યો છે. આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા નિષ્ણાંતો માનવી અને પ્રાણીઓ પર અભ્યાસો કરીને નવાં તથ્યો બહાર લાવી રહ્યા છે.

2. મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન (Psychometric Psychology) : મનોમાપનનું મનોવિજ્ઞાન એ મનોવિજ્ઞાનની આધુનિક શાખા છે.

મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનનો પ્રારંભ બીને અને સાયમને રચેલી બુદ્ધિકસોટિઓ સાથે થયો હતો.

વ્યક્તિના મનોવલણો, પૂર્વગ્રહો, બુદ્ધિ, વિશિષ્ટ માનસિક શક્તિઓ, અભિરુચી, અભિયોગ્યતા, સિદ્ધિ, વ્યક્તિત્વ વગેરે વર્તનનાં પાસઓનું માપન આ શાખામાં છે.

આ શાખા વ્યક્તિની વિવિધ શક્તિઓના માપન માટે મનોવિજ્ઞાનિક કસોટીઓની રચના, પ્રમાણીકરણ, ગુણાંકન અને અર્થઘટનનુંં કર્ય કરે છે તથા હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી કસોટીઓનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આ કસોટીઓ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલી માહિતીના પૃથ્થકરણ માટે આંકડાશાસ્ત્રીય પ્રયુક્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

આ શાખા મનોવિજ્ઞાનનાં જુદા જુદા વ્યાવહારિક ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા ચિકિત્સા મનોવૈજ્ઞાનિકો, મનોચિકિત્સકો અને મનોવિષ્લેષકોને માપનનાંં વિવિધ સાધનો પૂરાં પાડે છે.

વર્તમાન સમયમાં ઔદ્યોગિક મનોવિજ્ઞાન, શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન વગેરે જેવાં ક્ષેત્રોમાં મનોમાપનની વધુ પ્રમાણમાં જરૂરિયાત છે ત્યારે આ ક્ષેત્રનો ખૂબ જ વિકાસ થઈ રહ્યો છે. નવી બુદ્ધિકસોટીઓની રચના અને ઉપયોગ કમ્પ્યુટર અને ઈન્ટરનેટના કારણે ખૂબ જ સરળ બન્યો છે. આ ક્ષેત્રમાં લોકોની જાગૃતિ પણ આવી છે.

આમ, મનોમાપનનું મનોવિજ્ઞાન એ મનોવિજ્ઞાનની વ્યાવહારિક શાખા છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
વ્યક્તિત્વનું મનોવિજ્ઞાન (Pyschology of Personality)  

વ્યક્તિત્વનું મનોવિજ્ઞાન વ્યક્તિના વર્તન અને વ્યક્તિત્વના કક્ષણોની સમજૂતી આપે છે. તે વ્યક્તિત્વના ઘડતર અને પરિવર્તનનાં નિર્ણાયક પરિબળોની ઉપયોગી માહિતી આપે છે.

વ્યક્તિત્વનું મનોવિજ્ઞાન વ્યક્તિત્વ વિકાસનાં જુદા જુદા પાસાઓને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

એકસમાન વારસો અને વાતાવરણમાં ઉછરેલાં લોકોનાં વ્યક્તિત્વમાં બહુ મોટો તફાવત જોવા મળે છે. આ તફાવત પાછળના કારણો તપાસવા, યોગ્ય વ્યક્તિત્વ વિકાસ કઈ રીતે થઈ શકે તેનો અભ્યાસ કરવો, વ્યક્તિત્વ વિકાસને અસર કરનારાંં પરિબળોને જાણવાં વગેરેનો અભ્યાસ આ ક્ષેત્રમાં કરવામાં આવે છે.

વ્યક્તિત્વ વિકાસ અંગે જુદા જુદા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આપેલા સિદ્ધાંતોનો અભ્યાસ આ શાખામાં કરવામાં આવે છે. દરેક મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પોતાની વિચારધારા અનુસાર વ્યક્તિત્વ વિકાસ માટેના સિદ્ધાંતો આપ્યાં છે.

આ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરતા નિષ્ણાંતો વ્યક્તિત્વ વિકાસ અને પરિવર્તન માટેની તાલીમ આપે છે. વ્યક્તિત્વ વિકાસ અને પરિવર્તન માટે તાલીમ પણ આપે છે. વ્યક્તિત્વમાં રહેલી નબળાઈઓ દૂર કરી વ્યક્તિત્વનાં પાસાઓને અસરકારક બનાવવાનું કાર્ય કરે છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
માનવવાદી અભિગમ (Humanistic Approach) : 

માનવીની ઉત્પત્તી થઈ ત્યારથી અનેક વિદ્ધાનોએ માનવવર્તનને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આ પ્રયત્નમાંથી મનોવિજ્ઞાનને જુદા જુદા દ્દષ્ટિકોણથી જોતાં અનેક અભિગમો પ્રાપ્ત થયા. આ અભિગમોનું સંકલન કરીને મનોવિજ્ઞાનની સાચી સમજ મેળવી શકાય છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં માનવવર્તનને સમજાવતા ‘માનવતાવદી અભિગમ’ની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

આ અભિગમ મનોગત્યાત્મક અભિગમ કરતાં વિરોધી બાબત પર ભાર મૂકે છે. મનોગત્યાત્મક અભિગમ અનુસાર માનવી અનિચ્છનીય અને સમાજવિરોધી પ્રેરણાથી વર્તે છે. તેને પોતાની મૂળભૂત ઈચ્છાઓ પૂરી કરવામાં જ રસ હોય છે. જ્યારે માનવાદી અભિગમ અનુસાર માનવી શક્તિશાળી અને સમાજને અનુકૂળ રીતે વર્તનાર ક્રિયાશીલ વ્યક્તિ છે. આ અભિગમના પ્રણેતાઓમાં અબ્રાહમ મેસ્લો, કાલ રોઝર્સ, એરિક ફ્રોમ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. તેનું દ્રષ્ટિબિંદુ તેના વર્તનને ઘડે છે. આ અભિગમ અનુસાર માનવી સ્વતંત્ર, ઈચ્છાશક્તિવાળો, સ્વવિકાસની ઈચ્છાવાળો અને દ્રષ્ટિબિંદુવાળો છે અને પોતાના વર્તનને નક્કી કરવા માટે તે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર છે. આથી જ આ અભિગમને ‘માનવીય અભિગમ’ પણ કહેવામાં આવે છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
સમાજલક્ષી મનોવિજ્ઞન (Social Pyschology)  

વ્યક્તિએ સામાજિક પ્રાણી હોવાથી તેનું વ્યક્તિત્વ સામાજિક અસરોને પરિણામે ઘડાય છે. સમાજલક્ષી મનોવૈજ્ઞાનિકો વ્યક્તિના સંદર્ભમાં સામાજિક અસરો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેનો અભ્યાસ કરે છે.

વ્યક્તિ સમાજનાં વિવિધ જૂથો સાથે સંપર્કમાં આવે છે અને તે જૂથો આંતરક્રિયા કરે છે.

આ શાખા સામાજિક આંતરક્રિયાઓના અભ્યાસ પર ભાર મૂકે છે. આ ઉપરાંત તે વ્યક્તિના વર્તન પર જૂથના સભ્યપદની થતી અસરો અંગે પણ અભ્યાસ કરે છે.

નેતૃત્વ, જૂથ, મનોવલણ, ટોળું, લોકમત, પ્રચાર, યુદ્ધ, ફૅશન, અફવા, ક્રાંતિ વગેરે વિષયોના સંદર્ભમાં માનવવર્તનનો અભ્યાસ કરે છે.

આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વ પર સમાજ, સંસ્કૃતિ, વારસો, વાતાવરણ વગેરે ઘટકોની અસરો તપાસવાનું કાર્ય કરે છે.

આધુનિક સમયમાં આ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાંતોની સેવાઓ પૂર્વગ્રાહ ઘટાડવા, લોકમતનું સર્જન કરવા કે લોકમત બદલવા, પ્રચાર-પ્રસારની રીતે નક્કી કરવા, ફૅશન, રાજકારણ વગેરે ક્ષેત્રોમાં લેવામાં આવે છે.

રાજકીય પક્ષો, ઉદ્યોગગૃહો, સરકારો વગી દ્વારા યુદ્ધ, ચૂંટણી કે સામાજિક સમસ્યાઓ દરમિયાન આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાંંતોની સેવાઓ લેવામાં આવે છે.

અભિનેતાઓ, અભિનેત્રીઓ, ખેલાડીઓ, રાજનેતાઓ, રાજકારણીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ વગેરે દ્વારા પોતાની પ્રતિભાઓ ઊભી કરવા કે બદલવા આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના સિદ્ધાંતો ઉપયોગ લેવામાં આવે છે.