Chapter Chosen

માનવવિકાસ

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
જીન પિયોજેનો મૂર્ત ક્રિયાત્મક તબક્કો 

મૂર્ત ક્રિયાત્મક તબક્કો : સાતથી બાર વર્ષના સમયગાળાને મૂર્ત ક્રિયાત્મક તબક્કો કહે છે. સાત વર્ષની ઉપરના બાળકને વજન, કદ અને દળમાં થતા ફેરફારની સમજ પડે છે. બાળકમાં સંખ્યાત્મક અને અમૂર્ત વિચારણાની શક્તિ પણ આ ઉંમરે વિકસે છે. આ બધી પ્રક્રિયા પદાર્થલક્ષી હોય છે.

આ તબક્કામાં બાળક ભૌતિક પદાર્થોનો વિચાર કરી શકે છે. પરંતુ ધારણાત્મક કે અમૂર્ત ખ્યાલ અંગે તર્ક કરી શકતું નથી. બાળક નજરે જોઈ શકાય તેવા પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપી શકે છે. પરંતુ અહિંસા, આત્મા, પરમાત્મા, પ્રમાણિકતા વગેરે ખ્યાલો સમજી શકતું નથી. તે જુદી જુદી લંબાઈની લાકડીઓ ક્રમમાં ગોઠવી શકે છે. આમ, ભૌતિક પદાર્થોને લગતો ખ્યાલ તેનામાં સારી રીતે વિકસેલો હોય છે.


શિશ્નકેન્દ્રી અવસ્થા કોને કહેવાય ?


ફ્રોઈડેના મત મુજબ શિશ્નકેન્દ્રી અવસ્થા બાળકમાં ત્રણથી છ વર્ષ દરમિયાન વિકાસ પામે છે. આ અવસ્થામાં બાળકની કામશક્તિ તેનાં જાતીય અંગોનાં ઉદ્દીપન પર કેન્દ્રીત થઈ જાય છે. આ અવસ્થામાં બાળકનું ધ્યાન મળમૂત્ર વિસર્જનની પ્રક્રિયાઓ સાથે સંકળાયેલા અવયવોમાં થતી જાતીય ઉત્તેજના પર કેન્દ્રીત થાય છે.

જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને બોધાત્મક પ્રક્રિયાઓ

વ્યક્તિના વિકાસમાં વારસાની અસરો ઉપરાંત જીવનકાળ દરમિયાન અનુભવેલાં અન્ય પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે. વ્યક્તિના વિકાસમાં જૈવિક, બોધાત્મક, સામાજિક અને આવેગિક પ્રક્રિયાઓ પણ અસર કરે છે.

વ્યક્તિના વિકાસમાં જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને બોધાત્મક પ્રક્રિયાઓ કઈ રીતે અસર કરે છે, તેની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

જૈવિક પ્રક્રિયાઓ (Biological Processes) : જૈવિક પ્રક્રિયાઓ બાળકને માતા-પિતા તરફથી જનીનતત્વોના રૂપમાં વારસામાં મળે છે. દા.ત. ડાયાબિટીસ, હ્રદયરોગ, શરીરનું વજન ખૂબ વધુ હોવું કે ઓછું હોવું, અમુક ઉંમરે અમુક શારીરિક ફેરફારો થવા વગેરે જૈવિક પ્રક્રિયાઓના ભાગરૂપે હોય છે.

બોધાત્મક ક્રિયાઓ (Cognitive Processes) : જ્ઞાન, ચિંતન, અનુભૂતિ, સમસ્યા ઉકેલની સૂઝ, ભાષાપ્રયોગ, નિર્ણયશક્તિ વગેરે મનોવ્યાપારો વિકાસની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા છે. આ પ્રક્રિયાઓ ‘બોધાત્મક પ્રક્રિયાઓ’ છે. આ પ્રક્રિયાની અનુભૂતિ, ઉપસ્થિત થયેલા સંજોગોમાં વ્યક્તિ કેવી રીતે વર્તન કરશે તેના ઉપરથી થાય છે. વિવિધ સંજોગોમાં વ્યક્તિની ભાષા અને વર્તન દ્વારા તે પ્રગટ થાય છે.

દા.ત., રસ્તામાં વાહન અથડાય તો શાંત અને સ્વસ્થ મન વાળી વ્યક્તિ માફી માંગશે જ્યારે ઉગ્ર સ્વભાવવાળી વ્યક્તિ અસભ્ય શબ્દોનો ઉપયોગ કરશે. આમ, એક જ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં જુદી જુદી વ્યક્તિ તેના બોધાત્મક વિકાસ પ્રમાણે ભાષાનો ઉપયોગ કરશે. આમ, બોધાત્મક વિકાસ પ્રમાણે વ્યક્તિ ક્રિયા કરે છે.


જીન પિયોજેના અમૂર્ત ક્રિયાત્મક તબક્કાની સમજૂતી આપો.


આ તબક્કાની શરૂઆત બાર વર્ષ પછી થાય છે. આ તબક્કામાં અમૂર્ત તર્ક કરવાની શક્તિનો વિકાસ થાય છે. સ્વચ્છતા, સ્વાતંત્ર્ય, લોકશાહી વગેરે ખ્યાલોને તે સમજે છે. સદ્દષ્ટાંત સમજૂતી મેળવી શકે છે. તે અનુમાન પણ લગાવી શકે છે. તે અનુમાન પણ કરી શકે છે. આ તબક્કામાં તે વિવિધ વિષયોનું તર્ક બદ્ધ જ્ઞાન મેળવી શકે છે.

જીન પ્રિયાજેનો સંવેદનિકકારક તબક્કો

જન્મથી બે વર્ષ સુધીના તબક્કાને સાંવેદનિક કારક તબક્કો કહેવાય છે, કારણ કે અ તબક્કા દરમિયાન બાળક વિવિધ ચેષ્ટાત્મક વર્તન અને સંવેદનો વચ્ચોનો સબંધ શોધે છે.

આ સમયગાળામાં બાળક પોતાનું શરીર તેના આસપાસના વાતાવરણથી ભિન્ન છે તેવું શીખે છે. તે પોતાના શરીર પર થતાં વિવિધ સંવેદનો અને ચેષ્ટાત્મક વર્તન વચ્ચેનો સંબંધ બાંધે છે. બાળક દ્રશ્ય, શ્રાવ્ય, સ્વાદ, સ્પર્શ અને સૂંધવાનાં સ્થાપિત થતાં તે કઈ ક્રિયા ક્યારે કરવી અને ક્યારે ન કરવી તે શીખે છે.

છ માસનું બાળક રમકડું પકડવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જો આ સમયે રમકડાને ઢાંકીને દેવામાં આવે, તો બાળક તેમાંથી રસ ગુમાવી દે છે. આ ક્રિયામાં બાળક કોઈ આશ્ચર્ય કે બેચેનીનો ભાવ દર્શાવતુંં નથી. પરંતુ આઠ માસનું બાળક જો રમકડાથી રમતું હોય અને રમકડાને ઢાંકી દેવામાં આવે તો તે કપડાને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જે દર્શાવે છે કે બાળકમાં ‘સ્થાયિતત્વનો ખ્યાલ’ વિકસ થયો છે. જ્યાં સુધી બાળકમાં આ ખ્યાલનો વિકાસ થયો ન હોય ત્યાં સુધી બાળક એમ માને છે કે જે વસ્તુ દેખાતી નથી તે વસ્તુનું અસ્તિત્વ જ નથી.

બે વર્ષનું બાળક અનુકરણ કરીને ઘણી ક્રિયાઓ શીખી જાય છે તે ક્રિયાને ઊલટ-સૂલટ કરી શકે છે. દા.ત. તોડવું અને જોડવું. ઊંચે લઈ જવું અને નીચે લઈ જવું વગેરે. આ ક્રિયાઓ બાળકનો જ્ઞાનાત્મક વિકાસ દર્શાવે છે.