Chapter Chosen

સ્મરણ અને વિસ્મરણ

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
સંગ્રહ એટલે શું ? 

સંગ્રહ એ સ્મરણની પ્રક્રિયાનો બીજો તબક્કો છે. સંગ્રહની પ્રક્રિયામાં સંકેતરૂપે થયેલી માહિતીની જાળવણી, સંચય કે સંગ્રહ થાય છે. સંગ્રહ માનવીના મોટા મગજમાં આવેલા સ્મૃતિક્ષેત્રમાં થાય છે. શીખેલી સામગ્રી કે પ્રાપ્ત અનુભવમાંથી તાત્કાલિક વિસ્મરણ થતાંં લંબા ગાળાની સ્મૃતિ માટે બાકી રહેલી બાબતોને ‘સંગ્રહ’ કહે છે.


ટુંક નોંધ લખો. 
PQRST પદ્ધતિ

સ્મૃત સુધારણા માટે મનોવિજ્ઞાનિકોએ અનેક યુક્તિઓ અને પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે. તેમાં સ્મૃતિની તાલીમ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. આ તાલીમ ધ્વારા સંકેતાંકન, સંગ્રહ અને પુનઃપ્રાપ્તિની કાબેલિયતમાં સુધારણાના બે ઉપાયો છે. 1. સ્મૃતિ સુધારના પ્રયુક્તિઓ અને 2. PQRST પદ્ધતિ.

PQRST પદ્ધતિની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

PQRST પદ્ધતિ : અમેરિકાની ઓહાયો યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક થોમસ અને રોબિન્સને આ પ્રયુક્તિ વિકસાવી છે. તેમાં પાંચ ક્રિયાઓને લગતા શબ્દોના પ્રથમ અક્ષરો છે.

1. પૂર્વદર્શન (Preview) : કોઈ પણ બાબતોનો અભ્યાસ શરૂ કરતાં પહેલાં અભ્યાસના મુદ્દાઓનું અવલોકન કરવું જરૂરી છે. આ માટે એ વિષયમાં સમાયેલાં મુખ્ય મુદ્દાઓની સમજ મેળવવી જોઈએ, જેથી વિષયને એ પ્રાથમિક સમજૂતી મળી જાય. આ મહાવરો અભ્યાસમી સામગ્રીની રૂપરેખા મેળવવામાં અને ચર્ચા કરેલા વિવિધ મુદ્દાઓને સંગઠિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

2. પ્રશ્ન (Question) : પૂર્વાલોકન બાદ તેમાં ઉપસ્થિત થતા પૂરક પ્રશ્નોની નોંધ કરવી જોઈએ. આ પ્રશ્નનોંધ વિષયને વિશદપણે સમજવામાં ઉપયોગી થાય છે.

3. વાચન (Reading) : અભ્યાસની પૂર્વતૈયારી થાય પછી ધીરજપૂર્વક અભ્યાસની શરૂઆત કરવી જોઈએ. અભ્યાસની વિગતોનું વાચન કરવું જોઈએ. આ વાચનની સાથે સાથે પૂર્વતૈયારીની નોંધના સંદર્ભમાં અભ્યાસનોંધ તૈયાર કરવી જોઈએ. અભ્યાસનોંધને આધારે વિષયવસ્તુના હાર્દને સ્પષ્ટ કરે એવી સમગ્ર નોંધનું સંકલન કરવું જોઈએ.

4. સ્વ પઠન (Self-Recitation) : વાચન પછી સમગ્ર માહીતિને લખી જાઓ. આમ, સમગ્ર વિષયવસ્તુ અર્થપૂર્ણ બને એટલે તેને ‘સ્વ’ પઠન અથવા ‘મનન’થી સ્મૃતિમાં દ્દઢ કરવી જોઈએ. આ તબક્કે નિષ્ક્રિય વાચન કરતાં સક્રિય ‘સ્વ’ પઠન વધુ અસરકારક બને છે. વળી, ‘સ્વ’ પઠનથી અતિ અધ્યયન થાય છે અને પરિણામની જાણ પણ થતી રહે છે. આથી અભ્યાસ વધુ અસરકારક બને છે અને વધુ પ્રમાણમાં યાદ રહે છે.

5. કસોટી (test) : અભ્યાસના અંતે વિષયવસ્તુના મુદ્દા અંગે તમારા જ્ઞાન અને સમજને કસોટી કરો.

આમ, અભ્યાસની આ પદ્ધતિ વાચન, સ્મૃતિ સંગઠન અને વિસ્તારોને વધુ અસરકારક બનાવે છે.


લાંબાગાળાની સ્મૃતિના પ્રકારો જણાવો. 

જે સ્મૃતિતંત્રમાં માહિતીનો સંગ્રહ 20 થી 30 સેકન્ડથી વધુ સમય માટે થાય તેને ‘લાંંબા ગાળાની સ્મૃતિ’ કહે છે. જીવનમાં થયેલા અનુભવોનો સંગ્રહ લાંબા ગાળાની સ્મૃતિમાં થાય છે. મોટા પ્રમાણમાં આવી માહિતીને સંગ્રહવાની શક્તિ મસ્તિષ્ક છાલમાં રહેલા મજ્જાકોષમાં હોય છે.

લાંબા ગાળાની સ્મૃતિના પ્રકારો : જુદા જુદા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ લાંબા ગાળાની સ્મૃતિનું વિવિધ પ્રકારોમાં વર્ગીકરણ કર્યું છે.

મનોવૈજ્ઞાનિક ટુલવિંગનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે.

1. ઘટાનાત્મક સ્મૃતિ (Episodic Memory) : ઘટનાત્મક સ્મૃતિમાં સ્નુભવોની આત્મકથાત્મક હકીકતોનો સમાવેશ થાય છે. જે ઘટનાઓનો આપણે પ્રગટ રીતે અનુભવ કર્યો હોય તે ઘટનાઓ આ સ્મૃતિમાં સંગ્રહાયેલી હોય છે. આ પ્રકારની સ્મૃતિ એક સંપૂર્ણ રોજનીશી છે. જેમ કે તમે કરેલો સૌરાષ્ટ્રનો પ્રવાસ, જન્મદીનની પાર્ટી, દસમાની બોર્ડ પરિક્ષામાં તમે મેળવેલા ટકા, થોડા દિવસ પહેલાં કોઈ સગા-સબંધીને ઘેર કોઈ વિશેષ પ્રસંગે તમે આરોગેલી વનગીઓ વગેરે. આ બધા તમારા વ્યક્તિગત અનુભવો છે.

ઘટનાત્મક સ્મૃતિ સમય અને અવકાશના સબંધોમાંં સંગઠિત થયેલી હોય છે. એમાં માત્ર ઘટનાનો સમાવેશ થતો નથી. પરંતુ તેના પૂર્વાપર સંદર્ભનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઘટનાત્મક સ્મૃતિની લાક્ષણિકતા તેનું આવેગાત્મક સ્વરૂપ છે. જીવનમાં બનેલા ખૂબ જ આનંદદાયક કે દૂઃખદાયક અનુભવો લાંબા સમય તે સુધી યાદ રહે છે.

ભૂતકાળમાં થયેલા અનુભવોની નાની નાની વિગતોને યાદ કરવામાં વધારે સમય લાગે છે. અગાઉ અનુભવેલા પ્રસંગોનું પુનરાવહન કરતી વખતે વિગતોની પુનઃરચનાની પ્રક્રિયા થાય છે.

2. અર્થાત્મક સ્મૃતિ (Semantic Memory) :અર્થાત્મક સ્મૃતિમાં વિશિષ્ટ અનુભવોના સંદર્ભ વિના હકીકતો અને પ્રત્યયોના અર્થ વિશેના બિનવૈયક્તિક જ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે. જેમ કે, વ્યાકરણાના સિદ્ધાંતો, તર્કશાસ્ત્રના નિયમો, ગણિતના નિયમો અને સૂત્રો, જુદા જુદા પ્રકારનાં પ્રજીવકોનાં નામ વગેરેની સ્મૃતિ.

અર્થાત્મક સ્મૃતિમાં રોજબરોજની વસ્તુઓ, તથ્યો, સામગ્રીઓ અને ભાષાઓના વિશેનું સંગઠિત જ્ઞાન સંચિત હોય છે. આથી તેને ‘સામાન્ય જ્ઞાનની સંગઠિત સ્મૃતિ’ કહેવાય છે.

અર્થાત્મક સ્મૃતિની વિશેષતા એ છે કે, તેમાં સંકલન અને સમજ દ્વારા માહિતીનો સંગ્રહ થાય છે. તેના સંગ્રહના એકમો વિભાવના, વિચારો અને હકીકતો છે.

બીજું અર્થાતાત્મક સ્મૃતિ સમય અને અવકાશ પર આધારિત નથી. દા.ત., વ્યાકરણના સિદ્ધાંતો, ગણિતના નિયમો ક્યાં, ક્યારે, કેવી રીતે શીખ્યા તે અંગેના સંદર્ભ આપણને યાદ રહેતો નથી.

આ સ્મૃતિમાં લગનીયુક્ત વિગતો જોવા મળતી નથી: માત્ર અર્થપૂર્ણ વિગતો જ જોવા મળે છે.

3. રીતિલક્ષી સ્મૃતિ (Procedural Memory) : કોર્ર પણ કૌશલ્ય કાર્ય કઈ રીતે કરવું તેની સ્મૃતિને ‘રીતિલક્ષી અમૃતિ’ કહે છે. આસ્મૃતિ ઘણી જટીલ છે. દા.ત. સાઈકલ ચલાવવી, ટેબલટેનિસ રમવું, તરવું, ઘોડેસવારી કરવી, ચેસ રમવી, કમ્પ્યુટર શીખવું વગેરે.

ઊદ્દિપક-પ્રતિક્રિયાનાં સાહચર્યો અને પ્રતિક્રિયાની કૌશલ્યયુક્ત તરેહોનો સ્મૃતિમાં સમાવેશ થાય છે. રીતિલક્ષી બાબતોનું સ્મરણ કરવું સરળ નથી. તેનું સ્મરણ કરવામાં ખૂબ મુશ્કેલી પડે છે. છતાં એક વાર સ્મૃતિની બાબતો સ્થાપિત થઈ ગયા પછી તે આજીવન ભૂલાતી નથી. દા.ત. જે વ્યક્તિને સ્કુટર ચલાવતા ન આવડતું હોય તેને સ્કુટર ચલાવવાની કુશળતાની ક્રમબદ્ધ વિગતોને યાદ રાખવી મુશ્કેલ લાગે છે: પરંતુ એક વાર સ્કુટર ચલાવવાનું કૌશલ્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી તે હંમેશા યાસ રહે છે.

આથી રીતીલક્ષી સ્મૃતિને ‘કૌશલ્ય સ્મૃતિ’ કહે છે.


સાંવેદનિક સ્મૃતિની કઈ વિશેષતાઓ માટે મનોવૈજ્ઞાનિકોમાં સર્વસન્મત જોવા મળે છે ? 

સાંવેદનિક સ્મૃતિની નીચેની વિશેષતાઓ માટે મનોવૈજ્ઞાનિકોમાં સર્વસન્મતિ જોવા મળે છે.

સાંવેદનિક સ્મૃતિમાં માહિતી એક સેકન્ડ સુધી જ સંચિત કરી શકાતી હોવાથી આ સ્મૃતિ ખૂબ જ ક્ષણિક સ્વરૂપની છે.

ટુંકા ગાળાની સ્મૃતિ કરતાં સાંવેદનિક સ્મૃતિની સંગ્રહક્ષમતા વધ અને લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ કરતાં સંગ્રહ કરતાં સંગ્રહક્ષમતા ઓછી હોય છે.

સાંવેદનિક સ્મૃતિમાં સંચિત માહિતીઓનું યથાર્થ પ્રતિનિધિત્વ થાય છે. જ્યારે ટુંકા ગાળાની સ્મૃતિ તથા લાંબા ગાળાની સ્મૃતિમાં માહિતીનું વિકૃતિકરણ થવાથી એ સ્મૃતિઓ યથાર્થ થઈ જાય છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ 

સ્મરણ-પ્રક્રિયા એ અગાઉ શીખેલી સામગ્રીને અમુક સમય બાદ અર્થયુક્ત રીતે પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની એક સળંગ માનસિક પ્રક્રિયા પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા અમુક રીતે જ કાર્ય કરે છે. આ પ્રક્રિયાનું નિયમન કરનાર એક વ્યવસ્થાતંત્ર છે. જેના દ્વારા સ્મરણની પ્રક્રિયાનું સંચાલન અને નિયમન થતું રહે છે. આ વ્યવસ્થાતંત્રને ‘સ્મૃતિનું ત્રિતંત્રી પ્રતિમાન’ કહેવાય છે.

સ્મૃતિના ત્રિતંત્રી પ્રતિમાનને રજુઆત રિચાર્ડ શિફ્રિન નામના મનોવૈજ્ઞાનિકે આ રીતે કરી છે. : 1. સાંવેદનિક સ્મૃતિ. 2. ટુંકા ગાળાની સ્મૃતિ. 3. લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ. લાંબા ગાળાની સ્મૃતિની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ : જે સ્મૃતિતંત્રમાં માહિતીનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા 20થી 30 સેકન્ડ વધુ હોય તેને ‘લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ’ કહેવામાં આવે છે.

જીવનમાં બનેલી ઘણી ઘટનાઓ, અનુભવો, માહિતી, હકીકતો, કડવાં-મીઠાંં સંસ્મરણો વગેરેનો સંગ્રહ લાંબા ગાળાની સ્મૃતિમાં થાય છે.

આ માહિતીને સંગ્રહ કરવાની શક્તિ મસ્તિષ્ક ચાલમાં રહેલા સ્મૃતિવિસ્તારમાં રહેલાં મજ્જાકોષોમાં હોય છે.

ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિમાં આવેલી માહિતીનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવે અથવા અગાઉની સંગૃહિત માહિતી સાથે તેનું સહચર્ય જોડવામાં આવે તો ટુંકા ગાળની સ્મૃતિમાં આવેલી માહિતી લાંબા ગાળાની સ્મૃતિમાં દાખલ થાય છે અને તે માહિતી મિનિટો, કલાકો, દિવસો કે વર્ષો સુધી સચવાઈ રહે છે.

લાંબા ગાળાની સ્મૃતિમાં સંગ્રહાયેલી દરેક માહિતીનું પુનરાવહન હંમેશા સફળ રીતે થતું નથી. પુનરાવહન કરવામાં અનેક કારણોસર મુશ્કેલી અને અવરોધો આવે છે અથવા નિષ્ફળતા મળે છે.

ઉપર્યુક્ત તંત્રોમાં માહિતી કઈ રીતે પસાર થાય છે, તેને રજૂઆત નીચેના કોષ્ટટકમાં કરવામાં આવી છે :