Chapter Chosen

પર્યાવરણ અને સમાજ

Book Chosen

સમાજ્શાસ્ત્ર ધોરણ 11

Subject Chosen

સમાજ શાસ્ત્ર

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
જમીન પ્રદુષણની સમજૂતી આપો. 

જમીન પ્રદુષણ મૃદાવરણને દુષિત કરે છે. ભૂમિ સપાટીની સ્તર રચનામાં કે જમીનમાંથી પ્રાપ્ત થતાં પોષક તત્વોમાં ફેરફાર થવાથી ભૂમિ પ્રદુષણ થાય છે.

પવનો, અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, પૂર, ધરતીકંપ, ત્સુનામી, જમીનનું ધસી પડવું, જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટન વગેરે કુદરતી ઘટનાઓ સમગ્ર જીવસૃષ્ટિના ભૂમિયુક્ત જીવન માટે નુકસાનકારક છે.

માનવીની ખેતી અને ખાણઉદ્યોગ જેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓના કારણે જમીનની ફળદ્વુપતાનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે અને મૃદાવરણ દુષિત બન્યું છે.

ખેતરોમાં પાકવૃદ્વિ માટે વપરાતાં રાસાયણિક ખાતરો અને કીટનાશક દવાઓના કારણે ભૂમિ પ્રદુષણ થાય છે.

શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગીકરણના કારણે ખેતીયોગ્ય જમીન ઘટી છે. વાહનવ્યવહારના જમીન માર્ગોનો વિકાસ થવાથીજમીન પર માનવીનું પ્રભુત્વ વધ્યું છે. ઔદ્યોગિક કચરો અને તેની આડપેદાશો તથા ગંદા જળથી જમીન પ્રદુષણમાં વધારો થાયો છે.

સિંચાઇના અધૂરા આયોજન અને જંગલોના વિનાશથી ભૂમિ સપાટી પર ક્ષારનું પ્રમાણ અને જમીનનું ધોવાણ વધ્યું છે. પરિણામે ભૂમિ પ્રદુષણ થાય છે. માનવીની વસ્તી અને જરૂરિયાતો વધતાં ભૂમિ પર ભારણ વધ્યું છે. અનાજ અને અન્ય ખેતપેદાશોની જરૂરિયાત વધતાં માનવીએ જમીનની ઉત્પાદકતા વધારવા રાસાયણિક ખાતરો દ્વારા ‘હરિયાળી ક્રાંતિ’ના નામે ભૂમિનું શોષણ કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

ખેતીના પાકના સંરક્ષણ માટે જંતુનાશક દવાઓનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. જંતુનાશક દવામાં વપરાતાં ઝેરી રસાયણોના કારણે જમીનની સેન્દ્રિયતા જાળવતા જીવાણુઓ નાશ પામ્યા છે. બિનજરૂરી રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશક દવાઓના ઉપયોગના કારણે બિનઉપજાઉ જમીનનો વધારો થયો છે. શાકભાજી અને અન્ય ખાદ્ય પદાર્થોમાં ઝેરી રસાયણોના અંશો જોવા મળ્યા છે, જે માનવીના આરોગ્યને હાનિ પહોંચાડે છે.

જમીનનું ધોવાણ, ખેતીલાયક કે ગોચર જમીનનો ઘટાડો, જંગલોનો નાશ, જમીનનું પ્રદુષણ વગેરે કારણથી જમીન બિનઉપજાઉ બને છે અને અનાજની સમસ્યા સર્જાય છે. જમીન આધારિત આવક ઘટતા માનવી તાણ અનુભવે છે, જેના પરિણામે તેની અસર આરોગ્ય પર થાય છે.

વૃક્ષોના છેદના કારણે વૃક્ષોના મૂળ દ્વારા સચવાતી જમીનની ફળદ્વુપતા નાશ પામે છે.

ઉદ્યોગો દ્વારા જમીન પર ઠલવાતાં ઝેરી રાસાઅણો અને પ્રદુષિત પાણીના કારણે જમીનની ફળદ્વુપતા ઘટે છે.


‘ચિપકો આંદોલન’ વિશે સમજૂતી આપો. 

કુદરતમાં પર્યાવરણ અને માનવજીવન વચ્ચે સદીઓથી નિકટતમ સંબંધ રહ્યો છે. માનવજીવનના વિકાસ સાથે પર્યાવરણીય સમતુલામાં પરિવર્તન થયું છે. આથી પર્યાવરણનું સંરક્ષણ કરવું એ આપણો નાગરિક ધર્મ છે.

ભારતમાં પર્યાવરણની સુરક્ષામાં ‘ચિપકો આંદોલન’નો ફાળો મહત્વનો છે :

ચિપકો આંદોલન :


ચિપકો આંદોલન એ પર્વતીય પ્રદેશોમાં વસતા લોકોનું જીવન તકાવી રાખવાના પ્રશ્નો સાથે સંબંધિત પર્યાવરણીય આંદોલન છે.

‘ચિપકો આંદોલન સરકારની વનવિષયક શોષણખોરી અટકાવવા માટે અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વ ભાગથી કશ્મીરના પશ્વિમ ભાગ સુધી વિસ્તરેલું છે.

‘ચિપકો’ એ પહાડી શબ્દ છે. એનો અર્થ ચોતવું એમ થાય છે.

‘ચિપકો
 આંદોલનની શરૂઆત ભારતમાં ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના ઉત્તરકાશી, સીમોલી, તહેરી અને પાઉરી જિલ્લાઓમાંથી થઈ હતી.

ચિપકો આંદોલન એટલે સજીવસૃષ્ટિ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સંબંધોને લગતું લોક આંદોલન.

અહીં વનવિસ્તારમાં વસતા લોકો ખેતી ઉપરાંત જંગલની પેદાશોમાંથી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષતા હતા.

સરકાર આ વિસ્તારના સ્થાનિક લોકોને પોતાની રોજીરોટી માટે જંગલનાં વૃક્ષો કાપવા દેતી ન હતી.

સરકારે એકાએક રમતગમતનાં સાધનો બનાવવા માટે ‘સાયમન કમિશન’ નામની કંપનીને વૃક્ષો કાપવાનો ઇજારો આપ્યો અને સ્થાનિક લોકો દ્વારા વૃક્ષો કાપવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો. તેથી આ વિસ્તારમાં વસતા લોકોમાં અસંતોષની લાગણી પેદા થઇ.

27 માર્ચ, 1973ના રોજ ગોળેશ્વર ખાતે ભરાયેલી સભામાં સાયમન કમિશનના એજન્ટો કે કઠિયારાઓને વૃક્ષો કાપતાં અટકાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.

આ મુજબ વૃક્ષપ્રેમી લોકો વૃક્ષછેદન અટકાવવા એક-એક વૃક્ષને બાથ ભીડીને ચિપકી જાય છે જેથી વૃક્ષને છેદી શકાય નહી.

‘ચિપકો આંદોલનમાં ગૌરીદેવી નામની મહિલાએ આગેવાની લીધી. તેણે પોતાનાં વિચારો અને સૂત્રો દ્વારા વૃક્ષછેદનનો વિરોધ કર્યો.તેમણે જણાવ્યું કે ‘વૃક્ષો એ અમારી જનની છે. વૃક્ષોને નુકસાન પહોંચડવા કરતાં અમારી જાતનું બલિદાન આપવું વધુ ઉચિત રહેશે.’

‘ચિપકો આંદોલનમાં મહિલાઓએ વૃક્ષો કપાવનાર ઠેકેદારોની સત્તા સામે વાંધો ઊથાવ્યો હતો.

આઝાદી પછી કેટલાક સર્વોદય કાર્યકર્તાઓએ સ્થાનિક મજૂરોને ભેગા કરી ‘દાઓલી ગ્રામસ્વરાજ’ નામની સંસ્થા સ્પાપી. આ સંસ્થાએ ખેતીનાં ઓજારો બનાવવાના તથા વન ઉત્પાદન કરવાના હકો સરકાર પાસેથી મેળવ્યા.

ચિપકો આંદોલન અસરકારક રહ્યું. સરકારે નિર્ણય કર્યો કે 1050 ચો કિમીના વિસ્તારમાં 10 વર્ષ સુધી એક પણ વૃક્ષ કાપવું નહી.

આ આંદોલન પર્યાવરણના રક્ષણ માટે અને લોકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે સંગઠિત થવાની તથા સામૂહિક રીતે કાર્ય કરવાની મહિલાઓમાં રહેલી સુષુપ્ત શક્તિનો પરિચય કરાવે છે.

આ આંદોલન દ્વારા લોકોએ પોતાના જીવનસમા વૃક્ષોને કાપતાં અટકાવી જંગલોને બચાવ્યાં છે.


કિરણોત્સર્ગ પ્રદુષણની સમજૂતી આપો. 

વર્તમાન સમયમાં પરમાણુશક્ત્તિના વિવિધ ઉપયોગના કારણે આકાશમાં માનવર્સજિત કિરણોત્સર્ગનું પ્રમાણ વધ્યું છે. જેના પરિણામે માનવીના સમાજજીવનમાં અનેક આડાઅસરો થઈ છે. પર્યાવરણના ઘટક તત્વ તરીકે આકાશમાં ઓઝોન વાયુનું સ્તર આવેલું છે. જેનું મુખ્ય કાર્ય સૂર્યનાં પ્રચંડ કિરણોને રોકી શકાય જરૂર પડતાં કિરણોને જ પૃથ્વી પર આવવા દે છે. આના કારણે પૃથ્વી પર જીવસૃષ્ટિનું સાતત્ય જળવાય છે. માનવીએ પોતાની વિવિધ અવકાશીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આકાશમાં રહેલા ઓઝોન વાયુના સ્તરને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. આથી પૃથ્વીના તાપમાનમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને સજીવસૃષ્ટિનું જીવન મુશ્કેલ થઈ રહ્યું છે.

500 રેમ કે તેથી વધુ માત્રામાં આવેલા કિરણોત્સર્ગથી સજીવ પ્રાણીઓના ચેતાતંત્રને નુકસાન થાય છે. શરીરમાં ધ્રુજારી ઉત્પન્ન થાય છે અને કોઈક વાર માનવી અડધા કલાકમાં બેભાન થઈ જાય છે. ક્યારેક શ્વસનતંત્ર અને ચેતાતંત્રને નુકસાન થતાં માનવીનું મૃત્યુ પણ થાય છે.

ખૂબ જ ઊંચી માત્રાના કિરણોત્સર્ગ માનવીના આરોગ્ય પર લાંબા ગાળાની અસરો પેદા કરે છે. માનવીના રંગસૂત્રોમાં ખામી સર્જાતાં તેની દૂરગામી અસરો જોવા મળે છે. પેઢીઓ સુધી ખોડ-ખાંપણવાળાં બાળકો જન્મે છે, જે ગુણવત્તાયુક્ત સમાજના સાતત્યને અવરોધે છે.


ઘોંઘાટ, અવાજ અને ધ્વનિ પ્રદુષણની સમજૂતી આપો. 

વર્તમાન યુગમાં ઔદ્યોગિક અને ટેકનોલૉજીના ક્ષેત્રમાં થયેલી પ્રગતિના કારણે ઘોંઘાટમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.

બિનજરૂરી, અણગમતા અને વ્યક્તિ પર નિષેધક અસર કરતા અવાજને ‘ઘોંઘાટ’ કહેવામાં આવે છે. ઘોંઘાટ એ પર્યાવરણનો પદાર્થ નથી, પરંતુ પ્રદુષણની સમસ્યા છે. જે જીવનસૃષ્ટિના આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.

અવાજની તીવ્રતા માપવાના એકમને ‘ડેસિબલ’ કહેવામાં આવે છે. પર્યાવરણના સંશોધકો અનુસાર 125 bd થી વધુ તીવ્રતા ધરાવતાં અવાજના કંપનો માનવીના કાનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. 55 bd કે તેથી નીચી તીવ્રતા ધરાવતો અવાજ આદર્શ ગણાય છે.

મિલ કે કારખાનાંનાં યંત્રો તથા વાહનોના બિનજરૂરી અવાજ, વાર, તહેવાર, કથા, સભા, સરઘસ વગેરેમાં લાઉડ સ્વીકર દ્વારા ફેલાતા વિવિધ અવાજ, રેડિયો, ટેલિવિઝન વગેરે ઇલેક્ટ્રૉનિક ઉપકરણોથી પેદા થતો અવાજ, શહેરોની ગીચ વસ્તીમાં માનવ કોલાહલ, હવાઇ જહાજની ગર્જના વગેરેથી ઘોંઘાટ, અવાજ અને ધ્વનિ પ્રદુષણ થાય છે.

ઘોંઘાટના પ્રદુષણથી શ્રવણશક્તિ નબળી પડે છે. કાનના પડદાને નુકસાન થાય છે અને કોઈક વાર બહેરાશની સ્થિતિ સર્જાય છે.

ઘોંઘાટના પ્રદુષણથી લોહીનું દબાણ વધે છે, પરિણામે લોહીનું પરિભ્રમણ અવરોધાય છે. જેના કારણે આરોગ્યને લગતા પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.

ઘોંઘાટના પ્રદુષણની માનવીના જ્ઞાનતંતુ પર અસર પડે છે. માનવી થાક અનુભવે છે, તેનો સ્વભાવ ચીડિયો થઈ જાય છે, વારંવાર ઉશ્કેરાઇ જાય છે. થાકની અસર પાચનશક્તિ પર પણ પડે છે.

ઘોંઘાટવાળા વાતાવરણમાં કાયમી માથાનો દુખાવો, માનસિક હતાશા, માનસિક તાણ વગેરે ફરિયાદો જોવા મળે છે. ઘોંઘાટના પ્રદુષણને કારણે માનસિક રોગીઓની સંખ્યામાં વધારો થાય છે. શાંતિના અભાવે માનવ દારૂ, ધૂમ્રપાન વગેરે જેવાં વ્યસનો તરફ વળે છે, પરિણામે શારીરિક નુકસાન થાય છે.


નર્મદા બચાવો આંદોલનની સમજુતી આપો. 

નર્મદા ભારતની 7 મોટી નદીઓમાંની એક છે.

નર્મદા સિવાયની રાજ્યની અન્ય નદીઓના કુલ પાણીપુરવઠા કરતાં પણ નર્મદા નદીનો પાણીપુરવઠો વધારે છે. પરંતુ દર વર્ષે તેનું આશરે 5 લાખ ઘનમીટર પાણી વપરાયા વિના જ દરિયામાં ઠલવાઇ જાય છે.

સરદાર સરોવર યોજનાનો મુખ્ય હેતુ નર્મદાના વિશાળ જળભંડારને રાજ્યની પ્રજાના બહુલક્ષી હિત માટે ઉપયોગમાં લેવાનો છે.

આ યોજનાનો રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિરોધ કરવા માટે નર્મદા બચાવો આંદોલન જેવાં સંગઠનો સક્રિય બન્યાં. સરકાર સરોવર યોજનાને પડકારવા તથા આયોજના થાય તો પર્યાવરણની બાબતમાં કઈ સમસ્યાઓ અને જોખમો ઊભાં થશે તેના પ્રત્યે લોકોનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવા દેશવિદેશમાં જનઆંદોલન ઊભું કરવામાં આવ્યું.

દિલ્લી ખાતેના ‘કલ્પવૃક્ષ’ નામના પર્યાવરણ સમૂહે નર્મદા યોજના સાથે સંકળાયેલાં કેટલાંક કહેવતાં જોખમો પર પ્રકાશ પાડ્યો. તેમાંથી જ ઇ.સ. 1986માં ‘નર્મદા બચાવો આંદોલનની’ શરૂઆત થઈ.

ઇ.સ. 1980માં બાબાસાહેબ આમાટે, સુંદરલાલ બહુગુણા, શ્રીપાદ, નંદની સિલવી, અરુંધતી રૉપ અને મેઘા પાટકરના નેતૃત્વ નીચે પર્યાવરણના પ્રશ્નોના કારણે નર્મદા યોજનાનો વિરોધ થયો.

તેમની મુખ્ય દલીલ એ છે કે આ યોજના પર્યાવરણની દ્વષ્ટિએ મોટામાં મોટી આપત્તિ છે. તેનાથી 37 હજાર હેક્ટર જંગલોની જમીન ડૂબમાં જવાની અનેક વૃક્ષો નાશ પામશે, જંગલી પ્રાણીઓના પ્રશ્નો ઊભા થશે, પ્રાણીજન્ય રોગો થશે, અતિપાણીથી ખેતીની જમીન બગડશે, ધરતીકંપની શક્યતાઓ વધશે, જંગલમાં રહેતા આદિવાસીઓનું જીવન નષ્ટ થશે, તેમનો પુન:વસવાટ થતાં તેમના સાંસ્કૃતિક પ્રશ્નો ઊભા થશે. આવા અનેક પ્રશ્નોને કેન્દ્રમાં રાખી નર્મદા બંધના વિરોધીઓ તરફથી આંદોલન કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેની સામે નર્મદા બંધનું સમર્થન કરતું આંદોલન પણ ચલાવવામાં આવ્યું, જેનું નેતૃત્વ ચુનીભાઇ વૈદ્ય, ભાનુભાઇ અધ્વર્યુ, જયનારાયણ વ્યાસ, સનત મહેતા, કૃષ્ણપ્રસાદ વગેરેએ લીધું હતું.

નર્મદા બંધ તરફી આંદોલનકારીઓના મતે ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાશશીલ રાજ્ય છે. તેનો 72 ટકા વિસ્તાર અસરગ્રસ્ત છે. છેલ્લાં 40 વર્ષમાં રાજ્યમાં 12 વખત દુષ્કાળ પડ્યો છે. જો આ યોજના પૂરી થાય તો સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના કાયમી દુષ્કાળવાળા પ્રદેશોનો પાણીનો પ્રશ્ન હલ થઈ જાય.

ગુજરાત સરકારની નીતિ છે કે આ યોજનાને કારણે પર્યાવરણના સંતુલનને જેટલું નુકસાન થવાની સંભાવના છે તેનાં કરતાં અનેક ગણું વધારે તેની સુરક્ષિતતા માટે, તેનાથી થતા નુકસાઅને ખાળવા માટે અને ક્ષતિપૂર્તિ માટે ખર્ચ કરવામાં આવશે.

તરફેણવાદીઓના મત અનુસાર પાણીના અભાવની પરિસ્થિતિનું શાસ્ત્રીત સમતુલન પુન:સ્થાપિત થશે. ડૂબમાં જતાં 4523 હેક્ટર જંગલવિસ્તારની જમીન સામે કચ્છનાં 4560 હેક્ટર જનીમમાં નવાં જંગલો ઊભાં કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત 9300 હેક્ટર જમીન પર નાશ પામેલાં જંગલોમાં વૃક્ષારોપણની વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ નવેસરથી વૃક્ષો વાવવામાં આવશે.

સમગ્ર રાજ્યમાં વૃક્ષારોપણ દ્વારા જેટલાં વૃક્ષો ઉછેરવામાં આવશે તેની સંખ્યા સંભવિત ક્ષતિ કરતાં સોગણી વધારે હશે.
ધરતીકંપની શક્યતાઓ સામેનાં રક્ષણ માટે જમીનની તિરાડો એક ખાસ પ્રક્રિયા દ્વારા પૂરવામાં આવે, તો હરતેકંપના સમયે બંધને બિલકૂલ નુકસાન ન થાય.

બંધના તરફેણવાદીઓના મત મુજબ આદિવાસીઓ પુન:વસવાટ માટે તૈયાર છે. ગુજરાત સરકારે વિસ્થાપિતો માટે 24 કરોડ રૂપિયાની ફાળવણી કરી છે. વિસ્થાપિતોને ખેતી માટે જમીન, મકાન માટેની સહાય, નિર્વાહભથ્થું, તેમનાં બાળકોને રોજગારી, પ્રાથમિક શાળાઓ, રસ્તા, વીજળી વગેરે નાગરિક સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી છે.

સરદાર સરોવર યોજના 2004ના રોજ ‘નર્મદા કન્ટ્રૉલ ઑર્થોરિટી’એ નર્મદા યોજનાના મુખ્ય બંધની ઊંચાઇ 110.64 મીટર સુધી લઈ જવાની મંજૂરી અને બંધની ઊંચાઇ 138.68 મીટર કરવાની મંજૂરી આપી છે.