Chapter Chosen

સમાજશાસ્ત્રીય સંશોધન પદ્વતિઓ

Book Chosen

સમાજ્શાસ્ત્ર ધોરણ 11

Subject Chosen

સમાજ શાસ્ત્ર

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
મુલાકાત પ્રયુક્તિના લાભ જણાવો. 

મુલાકાત પ્રયુક્તિના લાભ :

ઉત્તરદાતાના ખોટા અર્થઘટન અને અસ્પષ્ટ ઉત્તરોને તરત દુર કરી શકાય છે.

સંશોધકને પ્રશ્નોમાં ફેરફાર કરવાની અને પુનરાવર્તન કરવાની સ્વતંત્રતા મળે છે.

સંશોધક અને ઉત્તરદાતા વચ્ચે પ્રત્યક્ષ સંપર્ક હોવાથી વિશ્વસનીય અને યથાર્થ માહિતી મળે છે.

ઉત્તરદાતાના વિચારો અને મંતવ્યો જાણવા મળે છે.

આ પદ્વતિ શિક્ષિત અને અશિક્ષિત બંને પ્રકારના ઉત્તરદાતાઓ માટે ઉપયોગી છે. તેમાં ઉત્તરદાતાના શાબ્દિક તથા માનસિક પ્રતિભાવો જાણવા મળે છે.


મુલાકાત પ્રયુક્તિ અને પ્રશ્નાવલિ પ્રયુક્તિની તુલના કરો.

સર્વેક્ષણ પદ્વતિમાં માહિતી એકત્રિત કરવા માટે મુલાકાત અને પ્રશ્નાવલિ એમ બે પ્રયુક્તિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મુલાકાત અને પ્રશ્નાવલિ પ્રયુક્તિની તુલનાત્મક રજૂઆત નીચે દર્શાવેલ છે :


મુલાકાત પ્રયુક્તિની મર્યાદાઓ જણાવો. 

મુલાકાત પ્રયુક્તિ આર્થિક દ્વષ્ટિએ ખર્ચાળ છે તેમજ વધુ સમય માગી લે છે.

સંશોધકના અંગત અભિપ્રાયો કે મૂલ્યો માહિતીને પક્ષપાતી બનાવે છે.

મુલાકાત લેનારના દરજ્જા અને પ્રતિષ્ઠાની અસર માહિતીને પક્ષપાતી બનાવે છે.

ઘણી મુલાકાતો એટલી ટુંકી હોય છે કે, જે ઉત્તરદાતા વિશે પુરતી માહિતી આપી શકતી નથી.

આમ, મુલાકાત કેટલીક મર્યાદાઓ હોવા છતાં તેનાથી વધુ અને સચોટ માહિતી મળતી હોવાથી તે અન્ય પ્રયુક્તિઓ કરતાં વધુ ઉપયોગી છે.


સામાજિક સર્વેક્ષણના હેતુઓ જણાવો.

સામાજિક સર્વેક્ષણનો હેતુ સામાજિક ક્ષેત્રની વિવિધ ઘટનાઓ અને બનાવોનું વિશાળ નિરીક્ષણ કરી માહિતી મેળવ્યા પછી તે અંગેની સમજ મેળવવાનો છે. વેપાર, રાજકારણ, શિક્ષણ અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સામાજિક સર્વેક્ષણ દ્વારા સંશોધન કરવામાં આવે છે.

સામાજિક સર્વેક્ષણના હેતુઓ :

1 વર્ણનાત્મક હેતુ :

વર્ણનાત્મક હેતુથી કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણ જરૂરિયાતના પાયા પર રચાયેલા હોય છે. આ પ્રકારના સર્વેક્ષણનો હેતુ સમાજજીવનને લગતી કોઈ પણ બાબતની માહિતી એકત્રિત કરી, તેનું વર્ણન કરવાનો હોય છે. આ પ્રકારના સર્વેક્ષણને ‘વર્ણનાત્મક સર્વેક્ષણ’ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારના સર્વેક્ષણનો મુખ્ય હેતુ સમાજકલ્યાણ માટે રચનાત્મક કાર્યક્રમો રજૂ કરવાનો અને સર્વેક્ષણના આધારે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવાનો હોય છે.

2 સૈદ્વાંતિક હેતુ :

સૈદ્વાંતિક હેતુથી કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણનો હેતુ વાસ્તવિક હકીકતોની સમજૂતી મેળવવાનો અને સામાજિક બાબતો અંગે સ્પષ્ટીકરણ કરવાનો હોય છે. આ પ્રકારના સર્વેક્ષણમાં સામાજિક સિદ્વાંતો દ્વારા સુચવવામાં આવેલી ધારણાઓને ચકાસવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કોઇ પણ ઘટનાઓ પર જુદાં જુદાં અનેક પરિબળોની અસર તપાસવામાં આવે છે. આ પ્રકારના સર્વેક્ષણને ‘વિશ્લેષણાત્મક સર્વેક્ષણ’ કહેવામાં આવે છે.

સામાજિક સર્વેક્ષણમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનનાં સોપાનો મુજબ સમાજજીવનને લગતી માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે.


પ્રશ્નાવલિ પ્રયુક્તિનો અર્થ સમજાઓ. 

સર્વેક્ષણ પદ્વતિમાં માહિતી એકત્રિત કરવા માટે મુલાકાત અને પ્રશ્નાવલિ એમ બે પ્રયુક્તિઓ હોય છે.

પ્રશ્નાવલિ પ્રયુક્તિ એટલે સંશોધન માટે ઉત્તરદાતાઓ પાસેથી માહિતી એકત્રિત કરવા માટેના પ્રશ્નોની યાદી.

ઉત્તરદાતાઓને પ્રશ્નાવલિ બે રીતે આપી શકાય છે : (1) રૂબરૂ સંપર્ક કરીને અને (2) ટપાલ કે ઈ-મઈલ કરીને.

નજીકના વિસ્તારમાં રહેતા ઉત્તરદાતાઓ પાસે રૂબરૂ જઈને પ્રશ્નાવલિ આપી શકાય છે અને માહિતી મેળવી શકાય છે.

જ્યારે દૂરના અંતરે રહેતા ઉત્તરદાતાઓને ટપાલ દ્વારા કે ઇ-મેઇલ દ્વારા પ્રશ્નાવલિ મોલકીને, તેમની પાસેથી ઓછા ખર્ચે માહિતી મેળવી શકાય છે.