Chapter Chosen

સમાજશાસ્ત્ર પરિચય

Book Chosen

સમાજ્શાસ્ત્ર ધોરણ 11

Subject Chosen

સમાજ શાસ્ત્ર

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વચ્ચેના સંબંધની માહિતી આપો. 

માનવી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા વ્યક્તિગત રીતે અને સામુહિક રીતે આર્થિક પ્રવૃત્તિ કરે છે.

અર્થશાસ્ત્ર વ્યક્તિ અને સમાજની આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને તેમાંથી ઉદભવતા આર્થિક પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કરે છે.

અર્થશાસ્ત્ર વસ્તુની ઉત્પત્તિ અને તેનું વિતરણ, વિતરણના પ્રકારો, તેમાં આવતાં પરિવર્તનો, માંગ અને પુરવઠો, વસ્તુનું મૂલ્ય, રાષ્ટ્રીય આવક, આર્થિક સંગઠનોનો ઉદભવ, વિકાસ અને તેના લાભાલાભ વગેરે બાબતોનો અભ્યાસ કરે છે. જ્યારે સમાજશાસ્ત્ર સામાજિક સંબંધો અને સમાજમાં બનતી ઘટનાઓનો અભ્યાસ કરે છે.

સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્રના વિષયક્ષેત્ર અને અભિગમ અલગ હોવા છતાં બંને એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. માનવીની આર્થિક પ્રવૃત્તિ તે જે સમાજમાં રહે છે તે સમાજમાં જ ઉદભવે છે અને વિકાસ પામે છે. આથી સમાજ આર્થિક ક્રિયાઓથી અને આર્થિક ક્રિયાઓ સમાજથી અસર પામે છે.

અર્થશાસ્ત્ર બેકારીની સમસ્યા માટે કયાં આર્થિક પરિબળો જવાબદાર છે તેનો અભ્યાસ કરે છે, જ્યારે સમાજશાસ્ત્ર બેકારીની સમસ્યાનાં સામાજિક પાસાઓનો અભ્યાસ કરે છે. આમ, બંને સામાજિક વિજ્ઞાનોના દ્વષ્ટિકોણ અલગ અલગ છે.

માનવીની આર્થિક પ્રવૃત્તિને સમજવા માટે તેની સામાજિક પ્રવૃત્તિઓને અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓને સમજવા માટે તેની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

આમ, બંને સામાજિક વિજ્ઞાનો સમસ્યાઓના અભ્યાસ માટે એકબીજાને મદદરૂપ થાય છે.


ગુજરાતમાં સમાજશાસ્ત્રના વિકાસની માહિતી આપો. 

ભારતના વિશ્વવિદ્યાલયની જેમ ગુજરાતનાં વિશ્વ-વિદ્યાલયોમાં પણ સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસનો વિકાસ થયો.

ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કક્ષાએ સમાજશાસ્ત્રનો અભ્યાસ શરૂ થયો.

ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાસ; એમ.એસ. યુનિવર્સિટી, વડોદરા; વીર નર્મદ દક્ષિણ યુનિવર્સિટી, સુરત; સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી, રાજકોટ; કૃષ્ણકુમાર સિંહજી ભાવનગર યુનિવર્સિટી, ભાવનગર; સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી, વલ્લભવિદ્યાનગર તથા ગુજરાતની મોટા ભાગની બધી યુનિવર્સિટીઓમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કક્ષાએ સમાજશાસ્ત્રનો અભ્યાસ શીખવવામાં આવે છે.

મેડિકલ, નર્સિંગ વગેરે અભ્યાસક્રમોમાં એક વિષય તરીકી સમાજશાસ્ત્ર શીખવવામાં આવે છે.

ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓના ધોરણ 11 અને 12 ના સામાન્ય પ્રવાહના વિનયન ભાગમાં એક વિષય તરીકે સમાજશાસ્ત્ર શીખવવામાં આવે છે.

સુરતમાં ડૉ. આઇ.પી.દેસાઇ (ઇશ્વરભાઇ પ્રાગજીભાઇ દેસાઇ) એ સ્થાયેલી સંસ્થા ‘સેન્ટર ફૉર સોશિયલ સ્ટડિઝ’ ગુજરાતમાં સર્જનાત્મક સામાજિક સંશોધનોને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સંસ્થાના સામયિક અર્થાત માં ગુજરાતના સંશોધકોના સંશોધન લેખો પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.

ગુજરાતમાં સમાજશાસ્ત્રના વિકાસમાં એન.એ.થૂથી, આઇ. પી. દેસાઇ, અધ્યક્ષકુમાર દેસાઇ, નીરાબહેન દેસાઇ, તારાબહેન પટેલ, એ.એમ.શાહ વગેરે સમાજશાસ્ત્રીઓનું મહત્વનું યોગદાન રહ્યું છે.


સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્યશાસ્ત્ર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરો. 

રાજ્યશાસ્ત્ર શાસક અને શાસિત વચ્ચેના સંબધોની રીત તપાસે છે.

રાજ્યશાસ્ત્રમાં મુખ્યત્વે સત્તાનું સર્જન, ઉપયોગ અને તેની વહેંચણીનો વિચાર કરવામાં આવે છે.

રાજ્યશાસ્ત્ર સમાજની રચના અને કાર્યનો અભ્યાસ કરે છે.

રાજ્ય એ સમાજનું એક અંગ છે.

આમ, રાજ્યનો અભ્યાસ કરતું રાજ્યશાસ્ત્ર અને સમાજનો અભ્યાસ કરતું સમાજશાસ્ત્ર પરસ્પર સંકળાયેલાં છે.

રાજ્ય, રાજકીય સંસ્થાઓ, સરકાર, જાહેર વહીવટ વગેરે અંગેના રાજ્યશાસ્ત્રના અભ્યાસો સમાજશાસ્ત્રને ઉપયોગી બને છે. તે જ રીતે રાજ્ય, સરકાર વગેરેના સમાજશાસ્ત્રીય અભ્યાસો રાજ્યશાસ્ત્રને ઉપયોગી બને છે.

રાજકીય સમાજશાસ્ત્રીઓ અને રાજ્યશાસ્ત્રીઓ મતદાન વર્તન, રાજકીય વલણો, રાજકીય પતનનાં રચનાતંત્રો, રાજકીય ગતીશીલતા, સામાજિક અને રાજકીય આંદોલનો તેમજ અમલદારશાહી જેવા સમાન મુદ્દાઓનો અભ્યાસ કરે છે.

રાજ્યશાસ્ત્ર પોતાના સિદ્વાતો માટે સમાજશાસ્ત્ર પર આધાર રાખે છે.


સમાજશાસ્ત્ર અને માનવશાસ્ત્ર વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરો. 

સમાજશાસ્ત્ર અને માનવશાસ્ત્રા એકબીજાં સાથે ખુબ નજીકથી જોડાયેલાં છે. આથી સમાજશાસ્ત્રને માનવશાસ્ત્રથી બાહુ સરળતાથી જુદું પાડી શકાતું નથી.

માનવશાસ્ત્ર માનવીની ઉત્પત્તિ, વિકાસ અને તેનાં સર્જનનો અભ્યાસ કરનારું વિજ્ઞાન છે અને સમાજશાસ્ત્ર સમાજનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ કરે છે.

માનવશાસ્ત્રની ત્રણ શાખા છે (1) શારીરિક માનવશાસ્ત્ર, (2) સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર અને (3) પુરાતત્વીય માનવશાસ્ત્ર.

શારીરિક માનવશાસ્ત્ર માનવીના શરીરની રચના, તેનાં શારીરિક લક્ષણો, જાતિઓ અને જાતિઓ વચ્ચેના તફાવતનો અભ્યાસ કરે છે.

સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર માનવીના આચાર-વિચાર, રૂઢિઓ, જીવનશૈલી, પ્રવૃત્તિઓ, સર્જનો, કલા, હુન્નર, દંતકથાઓ, માન્યતાઓ, શ્રદ્વા, ધર્મ, કુટુંબ, લગ્ન વગેરેનો અભ્યાસ કરે છે.

પુરાતત્વીય માનવશાસ્ત્રમાં પુરાતન સંસ્કૃતિનો ઉદભવ, સભ્યતા અને તેના વિકાસનો અભ્યાસ થાય છે.

સમાજશાસ્ત્ર માનવસમાજનો અભ્યાસ કરે છે તેમાં સમાજની રચના અને કાર્ય, વિભિન્ન જૂથો, જૂથ સંબંધો અને તેમાં આવતાં પરર્તનોનો અભ્યાસ કરે છે.

આમ, માનવશાસ્ત્ર એ સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસની પૂર્વતૈયારીનો તબક્કો છે.

સમાજશાસ્ત્ર અને માનવશાસ્ત્રના પદ્વતિશાસ્ત્ર અને દ્વષ્ટિકોણમાં તફાવત હોવા છતાં બંને વિજ્ઞાનો માનવી અને તેના જીવન સાથે જોડાયેલાં હોવાથી એકબીજા સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.

સમાજશાસ્ત્ર વર્તમાનના અભ્યાસમાં રસ ધરાવે છે, તો માનવશાસ્ત્ર ભુતકાળના અભ્યાસમાં રસ ધરાવે છે.

માનવશાસ્ત્ર માનવીનાં શારીરિક લક્ષણો અને તેની સંસ્કૃતિને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે; જ્યારે સમાજશાસ્ત્ર માનવસમાજ, જૂથો, સંસ્થાઓ, સામાજિક પ્રક્રિયાઓ વગેરેનો અભ્યાસ કરે છે.

માનવસમાજ અને તેના સામાજિક સંબંધનો અભ્યાસ કરવો હોય તો સંસ્કૃતિની સમજ મેળવવી જરૂરી છે.

આથી માનવશાસ્ત્રના અભ્યાસ વગર સમાજશાસ્ત્રનો અભ્યાસ અપૂર્ણ છે.


સમાજશાસ્ત્રના ઉદભવ પૂર્વે વ્યક્ત થયેલું સમાજ અંગેનું ચિંતન સંક્ષેપમાં જણાવો. 

સમાજ્શાસ્ત્રનો એક સ્વતંત્ર વિજ્ઞાન તરીકેનો ઉદભવ 19 મી સદીના પૂર્વાધર્માં થયો હતો.

સમાજશાસ્ત્રના ઉદભવ પૂર્વે સમાજના અભ્યાસની શરૂઆત ગ્રીક ચિંતક પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલનાં લખાણોથી થઈ હતી.
પ્લેટો અને એરિસ્ટોલના મત મુજબ, “સમાજ એક સુગ્રથિત વ્યવસ્થા છે અને તે સામાજિક અસમાનતા અને શ્રમવિભાજન પર આધારિત છે.”

ઇબ્ન ખાલ્દુને આરબ જગતની ભટકતી ટોળોએ અને સ્થાયી ટોળીઓના અભ્યાસની તુલના કરી માનવ ઇતિહાસને ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખાવી હતી અને
સામાજિક પરિવર્તનનો ખ્યાલ રજુ કર્યો હતો.

આ ઉપરાંત થોમસ હૉબ્સ, જ્હૉન લોક, વિકો, મોન્તેસ્ક્યુ, રૂસો સેંટ સીમોન વગેરે વિદ્વાનોએ માનવસમાજ અને સામાજિક વ્યવસ્થા અંગે પોતાના અભ્યાસો રજુ કર્યા હતા.