Chapter Chosen

સામાજિક વ્યવસ્થા અને સામાજિક રચનાતંત્ર

Book Chosen

સમાજ્શાસ્ત્ર ધોરણ 11

Subject Chosen

સમાજ શાસ્ત્ર

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
‘દરજ્જા સમૂહ’ એટલે શું ? 

સામાજિક દરજ્જા સમૂહ એ સામાજિક રચનાતંત્રનું આવશ્યક લક્ષણ છે. કોઈ પણ રચનાતંત્ર વિવિધ દરજ્જાઓથી અસ્તિત્વમાં આવે છે. સમુહ કે સંસ્થાની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા વિવિધ દરજ્જાઓ જરૂરી છે. જુદા જુદા દરજ્જાઓના શ્રમવિભાજન દ્વારા ધ્યેય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.


સામાજિક રચનાતંત્રની કાર્યાત્મક સમસ્યાઓની સમજૂતી આપો.

સમાજશાસ્ત્રી ટાલ્કેટ પાર્સન્ટનું AGIL મૉડેલ સામાજિક રચનાતંત્રની કાર્યાત્મક સમસ્યાઓ હલ કરે છે, જે આ પ્રમાણે છે : (1) અનુકુલન, (2) ધ્યેયપ્રાપ્તિ, (3) સુગ્રથન તથા (4) રચનાની જાળવણી અને તંગદીલી-નિવારણ. 

પાર્સન્સનું AGIL મૉડેલ સામાજિક રચનાતંત્રની કાર્યાત્મક સમસ્યાઓ હલ કરે છે અને સામાજિક સંતુલન સાધે છે. આ સંતુલન સાધવા માટે જુદાં જુદાં ક્રિયાતંત્રો કામ કરે છે, જેમાં સમાજીકરણ મહત્વનું ક્રિયાતંત્ર છે. સમાજીકરણના આ ક્રિયાતંત્ર દ્વારા સામાજિક મૂલ્યોનું આત્મસાતીકરણ થાય છે અને સામાજિક નિયંત્રણની પ્રક્રિયાઓ સમાજને સંતુલિત રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

‘ભૂમિકા સમૂહ’ એટલે શું ? 

સામાજિક ભુમિકા એ સામાજિક દરજ્જાનું વર્તનલક્ષી પાસું છે. દરજ્જો અને ભૂમિકા એક સિક્કાની બે બાજુઓ છે. કોઈ પણ તંત્રપ્રથાની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા અથવા ધ્યેયપ્રાપ્તિ માટે દરજ્જા મુજબ ભૂમિકા ભજવવી પડે છે.


માનવીની મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષવા ક્યાં રચનાતંત્રો અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે ? 

ખોરાક, રહેઠાણ, પ્રજોત્પત્તિ અને સંરક્ષણ એ માનવીની મુળભૂત જરૂરિયાતો છે. માનવીની મુળભૂત જરૂરીયાતો સંતોષવા કુટુંબવ્યવસ્થા, લગ્નવ્યવસ્થા, આર્થિક વ્યવસ્થા, રાજકીય વ્યવસ્થા, શિક્ષણવ્યવસ્થા, ધાર્મિક વ્યવસ્થા વગેરે જેવાં વિવિધ રચનાતંત્રો અસ્તિત્વમાં આવ્યાં છે.


સામાજિક ક્રિયા દ્વારા ઉદભવતી પેટાવ્યવસ્થાની ચર્ચા કરો. 

સમાજશાસ્ત્રી ટાલ્કેટ પાર્સન્સના મત મુજબ, “સામાજિક ક્રિયાઓ એકબીજા સાથે એક પ્રકારના સંગઠનની જેમ જોડાઇને વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરે છે.” પાર્સન્સ માનવીની આ સામાજિક ક્રિયા વ્યવસ્થાને ચાર પેટાવ્યવસ્થામાં વિભાજિત કરે છે, જે નીચે દર્શાવેલ છે.

  • જૈવિક વ્યવસ્થા : જૈવિક જરૂરિયાત પૂરી પાડવા
  • વ્યક્તિમત્તાની વ્યવસ્થા : મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રેરણાઓ પૂરી પાડવા 
  • સામાજિક વ્યવસ્થા : સામાજિક ધોરણો અને સામાજિક નિયંત્રણ પૂરાં પાડવા 
  • સાંસ્કૃતિક વ્યવસ્થા : સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય પુરા પાડવા