Chapter Chosen

ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદ

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 દ્વિતિય સત્ર

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
બંગાળાના ભાગલાનાં શાં પરિણામ આવ્યાં ? 

બંગાળાના ભાગલાના વિરોધમાં સમગ્ર બંગાળામાં વિશાળ સભાઓ યોજાઈ અને સરઘસો કાઢવામાં આવ્યાં.અસંખ્ય પત્રિકાઓ વહેચવામાં આવી. આ આંદોલનનું સંચાલન કરવા માટે એક લડત સમિતિ રચવામાં આવી. તેમાં સુરેન્દ્વનાથ બેનરજી, બિપિનચંદ્વ પાલ, રાસબિહારી ઘોષ, અરવિંદ ઘોષ વગેરે મહાસભાના તેતાઓ મુખ્ય હતા. બંકિમચંદ્વ પાલ, રાસબિહારી ઘોષ, અરવિંદ ઘોષ વગેરે મહાસભાના નેતાઓ મુખ્ય હતા. બંકિમચંદ્વ ચટ્ટોપાધ્યાયની 'આનંદમઠ' નવલક્થાનું 'વંદે માતરમ' ગીત આ આંદોલનનું નારો બન્યું. આખા દેશમાં રાષ્ટ્રીય એકતાની ભાવનાનું અભૂતપૂર્વ મોજું ફરી વળ્યું. 16 ઑક્ટૉબર, 1905ના ભાગલાના દિવસને 'શોકદિન' તરીકે મનાવવામાં આવ્યો અને હડતાલ પાડવામાં આવી. કવિવર રવીન્દ્વનાથ ટાગોરના સૂચનથી તે દિવસને 'એકતાદિન' તરીકે ઊજવવામાં આવ્યો.

બંગભંગના આંદોલનનાં મુખ્ય ત્રણ લક્ષણો હતાં : (1) બહિષ્કાર, (2) સ્વદેશી કાર્યક્રમ અને (3) રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ.

(1) બહિષ્કારના કાર્યક્રમ મુજબ લોકોએ સરકારી નોકરીઓ, સરકારી શિક્ષણસંસ્થાઓ, અદાલતો, ખિતાબો વગેરે ત્યાગ કરવાનો હતો.

(2) સ્વદેશીના કાર્યક્રમ મુજબ વિદેશી કાપડ અને અન્ય પરદેશી ચીજવસ્તુઓનો ત્યાગ કરી સ્વદેશી માલ વાપરવાનો લોકોને આગ્રહ કરવામાં આવ્યો. લોકોને સ્વદેશી માલના ફાયદા સમજાવવામાં આવ્યા. વર્તમાનપત્રોનાં લખાણો, સરઘસો, જાહેર સભાઓ અને લોકગીતો દ્વારા સ્વદેશીના કાર્યક્રમનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો. ઘણે સ્થળે પરદેશી માલની હોળી કરવામાં આવી. પરદેશી માલની દુકાનો પર પિકેટિંગ કરવામાં આવ્યું. ઇંલ્ગૅન્ડથી આવતા કાપડનું વેચાણ લગભગ બંધ થઈ ગયું. ભારતમાં બનેલા કાપડનું વેચાણ લગભગ બંધ થઈ ગયું. ભારતમાં બનેલા કાપડનું વેચાણ વધ્યું. ઇંગ્લૅન્ડ્થી આયાત થતી ચીજવસ્તુઓનો બહિષ્કાર થવાથી તેની આયાત ખૂબ ઘટી ગઈ.

(3 રાષ્ટ્રીય શિક્ષણના કાર્યક્રમ મુજબ સરકારી શિકણના વિકલ્પ તરીકે રાષ્ટ્રીય શાળાઓ શરૂ કરવામાં આવી. ઇ.સ. 1907માં બંગાળામાં 25 રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શાળાઓ અને 300 રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિક શાળાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ઈ.સ. 1901 માં રવીન્દ્વનાથ ટાગોરે શાંતિનિકેતરમાં વિશ્વભારતી વિદ્યાલય શરૂ કર્યું.

ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના ઉદયનાં મુખ્ય કારણો કયાં કયાં હતાં ?

ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના ઉદયનાં મુખ્ય કારણો :

(1) રાજકીય : 19મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં સમગ્ર ભારતમાં એકહથ્થુ બ્રિટિશ સત્તા સ્થપાઈ. પરિણામે દેશમાં એકસરખું વહીવટતંત્ર અમલમાં આવ્યું. આથી ભારતના લોકોમાં રાજકીય એકતા ભાવના જન્મી.

(2) આર્થિક : અંગ્રેજોની આર્થિક શોષણનીતિને કારણે ભારતનો કારીગરવર્ગ બેકાર થઈ ગયો. એ નીતિનો ભોગ દેશના ખેડૂતો અને જમીનદારો પણ બન્યા. ભારતના ભોગે ઈંગ્લૅન્ડને સમૃદ્વ બનાવવાની અંગ્રેજનીતિને લીધે આ વર્ગોમાં રોષ પેદા થયો. તેમણે તેમના હકો માટે સંઘો સ્થાપ્યા. આથી દેશના એ વર્ગોમાં રાષ્ટ્રીય જાગૃત્તિ આવી.

(3) વાહન અને સંદેશાવ્યવહારનાં સાધનો : ભારતમાં રેલવે, તાર-ટપાલ, આગબોટ વગેરે ઝડપી વાહનો અને સાધનોનો વિકાસ થતાં લોકોની અવરજવર વધી. પરિણામે દેશના લોકો એકબીજાની નજીક આવ્યા. તેમની વચ્ચે વિચારોની આપ-લે વધી. તેમના સંપર્કો વધવાથી જ્ઞાતિ, કોમ અને પ્રદેશના ભેદભાવો ઓછા થયા. રાષ્ટ્રીય નેતાઓ તેમના વિચારો અને યોજનાઓ પ્રજામાં ફેલાવી શક્યા.

(4) શિક્ષણ અને સાહિત્ય : ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણનો ફેલાવો થવાથી લોકોને લોકશાહી, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, રાષ્ટ્રવાસ વગેરે માટે પ્રેરણા મળી. આથી તેમના રાજકીય દ્વષ્ટિકોણમાં પરિવર્તન આવ્યું. અંગ્રેજી કેળવણીએ શિક્ષિઓત ભારતીયોને એક બનાવ્યા.

આ સમયમાં ભારતની પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં લખાયેલા વિવિધ પ્રકારના સાહિત્યે રાષ્ટ્રીય ભાવના વિકસાવવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. એ સાહિત્યે લોકોને રાષ્ટ્રભક્તિનો સંદેશો આપ્યો.

(5) વર્તમાનપત્રો :રાષ્ટ્રીય વર્તમાનપત્રોએ સરકારની નીતિઓની ટીકા કરી, લોકોમાં રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ ફેલાવી અને રાષ્ટ્રીય ભાવનાને ઉત્તેજન આપ્યું. 

(6) ભારતનો ભવ્ય વારસો : પશ્વિમના અને ભારતના પુરાતત્વવિદોએ શોધેલ ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિના અવશેષોએ ભારતીયોને તેમના ભવ્ય અને ગૌરવશીલ વારસાનો પરિચય કરાવ્યો. તેનાથી લોકોમાં રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા જાગ્રત થઈ.

ભારતમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણની આવશ્યકતા શાથી ઊભી થઈ ?

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનો આરંભ એ બંગભંગના આંદોલનનું ત્રીજું મહત્વનું લક્ષણ હતું. બંગભંગના આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓએ આગળ પડતો ભાગ લીધો. તેથી તેમને સામૂહિક દંડ કરવામાં આવ્યો. તેમને શાળા-કૉલેજોમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યા, વળી, આંદોલન દરમિયાન સરકારી શિક્ષણનો પણ બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. આથી સરકારી શિક્ષણના વિકલ્પ તરીકે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણની આવશ્યકતા ઉભી થઈ. આથી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ શરૂ કરવામાં આવી. ઇ.સ. 1907માં બંગાળામાં 300 જેટલી રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિક શાળાઓ અને 25 જેટલી રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શાળાઓ શરૂ થઈ. રવીન્દ્વનાથ ટાગોરે ઇ.સ. 1901 માં શાંતિનિકેતનમાં વિશ્વભારતી વિદ્યાલય શરૂ કર્યું. પંડિત માલવિયાજીએ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીની ભાવના વધારવા દેશમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણની શરૂઆત કરવામાં આવી.

હિંદી રાષ્ટ્રીય મહાસભા(કૉંગ્રેસ)ની પ્રથમ તબક્કાની કામગીરીનું વર્ણન કરો.

હિંદી રાષ્ટ્રીય મહાસભાની પ્રથમ તબક્કાની કામગીરી મુખ્યત્વે બંધારણીય હતી. મહાસભાએ અંગ્રેજ સરકાર સમક્ષ રાજકીય હકો, આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ તેમજ શૈક્ષણિક પ્રગતિ માટે માગણીઓ મૂકી, સરકારી નોકરીઓમાં હિંદીઓની સંખ્યા વધારવી, લશ્કરી અને માગણીઓ મૂકી, સરકારી નોકરીઓમાં હિંદીઓની સંખ્યા વધારવી, લશ્કરી અને મુલ્કી ખાતામાં થતો ખર્ચ ઘટાડવો, ખેડૂતોને દેવામાં રાહત આપવી, ગૃહઉરોગોને પુનજીર્વિત કરવા, કેન્દ્વિય અને પ્રાંતિક ધારાગૃહોનો વિસ્તાર કરી તેમાં 50 ટકા સભ્યો ચુંટાયેલા રાખવા, કારોબારીને ધારાસભાને જવાબદાર બનાવવી વગેરે માગણીઓ કરવામાં આવી હતી. અંગ્રેજ સરકારે એ માગણીઓમાંથી કેટલીક માગણીઓ સ્વીકારી તેમનો અમલ કર્યો.

ધારાસભાઓનો વિસ્તાર કરવાની માગણીને લીધે ભારતને ઇ.સ. 1892નો હિંદી સમિતિનો ધારો તથા ઇ.સ.1909ના મોર્લે-મિન્ટૉ સુધારા મળ્યા. લશ્કરી ખર્ચ ઘટાડવા અને લશ્કરમાં ભારતીયોની ભરતી કરવાની માગણીને લીધે અંગ્રેજ ખર્ચ ઘટાડવા અને લશ્કરમાં ભારતીયોની ભરતી કરવાની માગણીને લીધે અંગ્રેજ સરકારે લશ્કરી તંત્રમાં ફેરફારો અને સુધારા કર્યા. મહાસભાની રજૂઆતને લીધે અંગ્રેજ સરકારે અખબારો પરનાં નિયંત્રણો દૂર કર્યાં અને લોકોને વાણીસ્વાતંત્ર્ય તથા વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય આપતા કાયદા બનાવ્યા. મહાસભાની શૈક્ષણિક પ્રગતિની માગણીને કારણે અંગ્રેજ સરકારે ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણ આપતી શાળાઓ અને કૉલેજો શરૂ કરી.

રાષ્ટ્રવાદ એટલે શું ?

પોતાના રાષ્ટ્ર પ્રત્યે એકાત્મ અને ગૌરવની ભાવના તેમજ જરૂર પડે રાષ્ટ્ર માટે તન, મન અને ધન ન્યોછાવર કરવા તત્પર રહેવાની ભાવના 'રાષ્ટ્રવાદ' કહેવાય.