Chapter Chosen

માનવ સંસાધન

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 દ્વિતિય સત્ર

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

જન્મદળ અને મૃત્યુદળ એટલે શું ? 


જન્મદળ : કોઈ પણ નિશ્વિત વિસ્તારમાં દર હજારની વસ્તીએ એક વર્ષ દરમિયાન જન્મતાં જીંવત બાળકોની સરેરાશ સંખ્યા તે વિસ્તારનો મૃત્યુદળ કહેવાય.

મૃત્યુદળ : કોઈ અણ નિશ્વિત વિસ્તારમાં દર હજારની વસ્તીએ એક વર્ષ દરમિયાન મૃત્યુ પામતી વ્યક્તિઓની સરેરાશ સંખ્યા તે વિસ્તારનો મૃત્યુદર કહેવાય.

વસ્તીગણતરી શા માટે કરવામાં આવતી હશે ? તમારા વિચારો લખો.

કોઈ પણ દેશના વિકાસનો મોટો ફાળો તેના માનવ સંશાધન પર હોય છે, કારણ કે અન્ય સંશાધનોનો વિકાસ કરનાર પણ માનવ જ છે. દેશના વિકાસ માટે માનવવસ્તીનું કદ અને તેની ગુણવત્તા પાયારૂપ છે. લોકોની આરોગ્ય, શિક્ષણ, કાર્યકુશળતા તેમજ મહત્વાકાંક્સા જેવી બાબતોથી ઉત્પાદકતા વધે છે અને દેશનો વિકાસ થાય છે.

દેશના લોકોની ગુણવત્તા જાણવા અને દેશના આર્થિક વિકાસનું આયોજન કરવાના હેતુથી વસ્તીગણતરી કરવામાં આવે છે. દેશની વિકાસલક્ષી યોજનાઓ, ખોરાક, પાણી અને રહેઠાણની વ્યવસ્થા, ઉદ્યોગો, વીજળી, રોજગારી, શિક્ષણ, સંરક્ષણ, પરિવહન વગેરે વિષયોનું આયોજન કરવાના ભાગ રૂપ વસ્તીગણતરી કરવી જરૂર છે.

વસ્તીગીચતાની વ્યાખ્યા આપો.

કોઈ પણ વિસ્તારમાં દર ચોરસ કિમીમાં વસતા લોકોની સરેરાશ સંખ્યાને તે વિસ્તારની વસ્તીગીચતા કહે છે.

સ્થળાતર એટલે શું ?

માનવી આજીવિકા, વિકાસ કે અન્ય પ્રકારની આવશ્યકતા માટે એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે જઈને વસવાટ કરે તેને સ્થલાંતર કહે છે.

વસ્તીવધારો કેમ ઝડપથી રહે છે તે જણાવો.

ભારતમાં છેલ્લા છ દાયકામાં અસાધારણ કહી શકાય એવો વસ્તીવધારો થયો છે અને હજી પણ થઈ રહ્યો છે.

બે સદી અગાઉ ભારતમાં વસ્તીવધારાનો દર નીચો હતો, કારણ કે બાળમૃત્યુનું પ્રમાન મોટું હતું. કૉલેરા, પ્લેગ અને ક્ષય જેવા રોગો અસાધ્ય હતા. દુષ્કાળ વખતે હજારો લોકો ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામતા. તબીબી સારવાર અને દવાઓ પૂરતી ન હતી અને સારા રસ્તાઓ તેમજ ઝડપી પરિવહન સેવાના અભાવે સગર્ભા મહિલાઓનું મૃત્યુપ્રમાણ મોટું હતું. આજે આ પરિસ્થિતિઓમાં ઘણો સુધારો થયો હોવાથી મૃત્યુદર ઘટ્યો છે. ઉપરાંત, જીવનધોરણ સુધરવાથી સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે. તેની સામે જન્મદર ખાસ ઘટ્યો નથી.

નિરક્ષરતા, અંધશ્રદ્વા અને વહેમ, રૂઢિગત માન્યતાઓની પરંપરા, બાળલગ્ન, વિધવા, પુનર્લગ્ન, ગરીબી, નાના કુટુંબની આદર્શ ભાવનાનો અભાવ વગેરે પરિબળોના કારણે વસ્તીવધારો થતો રહે છે.