Chapter Chosen

સર્વોચ્ચ અદાલત

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 દ્વિતિય સત્ર

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

રતલામ મ્યુનિસિપાલિટીના કેસમાં વિવિધ અદાલતોએ આપેલા ચુકાદાઓ જણાવો.


(1) સૌપ્રથમ તાલુકા અદાલતે મ્યુનિસિપાલિટી અને ટાઉન ઉમ્પ્રુવમેંટ ટ્રસ્ટ - આ બંને સંસ્થાઓને મચ્છરોનો ઉપદ્વવ દૂર કરવા હુકમ કર્યો અને 15 દિવસમાં પાકી ગટરલાઈન નાખવાનો આદેશ આપ્યો.

(2) મ્યુનિસિપાલિટી તાલુકા અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્વ કેસને જિલ્લા અદાલતમાં લઈ ગઈ. જિલ્લા અદાલતે તાલુકા અદાલતના ચુકાદાને ગેરવાજબી ઠેરવ્યો.

(3) સ્થાનિક રહીશો જિલ્લા અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્વ કેસને વડી અદાલતમાં લઈ ગયા. વડી અદાલતે તાલુકા અદાલતના હુકમને માન્ય રાખ્યો. એ સાથે તેણે મ્યુનિસિપાલિટીને પાકી ગટરલાઇન નાખવા 15 દિવસને બદલે 7 માસનો સમય આપ્યો તેમજ ખાડાઓ માટીથી પૂરી દેવા જણાવ્યુ6, જેથી તેમાં પાણી ભરાઈ જતાં મચ્છરો પેદા ન થાય. વડી અદાલતે આ કામને 2 વર્ષમાં પૂરું કરવા મ્યુનિસિપાલિટીને જણાવ્યું.

(4) રતલામ મ્યુનિસિપાલિટીને વડી અદાલતના હુકમથી સંતોષ ન થયો. તેથી તેણે વડી અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્વ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી. સર્વોચ્ચ અદાલતે તાલુકા અદાલતના હુકમને માન્ય ગણ્યો અને વધુમાં આદેશ આપ્યો કે, મ્યુનિસિપાલિટી અને રાજ્ય સરકાર બંનેએ સામૂહિક રીતે, પ્રદુષણ ફેલાવતા રંગરસાયણના પ્લાંટને બંધ કરાવવો.

નર્મદા યોજના એ ઘણી મહત્વની યોજના છે. તેનાથી કોઈ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ થશે નહી. આવો ચુકાદો સર્વોચ્ચ અદાલતે શા માટે આપ્યો ? એ વિશે ચર્ચા કરો.

નર્મદા ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ત્યોની સૌથી મોતી નદી છે. તેનાં વિનાશક પૂર પર નિયંત્રણ લાવવા અને તેના વિરાટ જળરાશિનો ઉપયોગ કરવા તેના પર ગુજરાતમાં નવાગામ ખાતે 'સરદાર સરોવર યોજના' બની છે. આ યોજના ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનની સહિયારી યોજના છે. આ ચારેય રાજ્યોના વિકાસ માટે નર્મદા યોજના ઘણી મહત્વની છે.

નર્મદા નદી પર નવાગામ ખાતેના જળાશયના બંધની ઉંચાઈ 110 મીટરથી વધે નહી તે માટે મધ્ય પ્રદેશ તેમજ પર્યાવરણનું જતન કરતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓએ યોજનાની સામે વિરોધ નોંધાવ્યો. તેમના મતે આ બંધના બાંધકામથી ત્યાં રહેતા આદિવાસીઓને હટવું પડશે. તેથી તેમના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ થશે. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશ વચ્ચેનો આ વિવાદનો ઉકેલ લાવવા 8 માર્ચ, 2006ના રોજ સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપતાં જણાવ્યું કે, વધતી જતી વસ્તીને ધ્યાનમાં લેતાં સરદાર સરોવર યોજના ઘણી મહત્વની છે. આ યોજનાને કારણે સજીવસૃષ્ટિ અને પર્યાવરણમાં સુધારાત્મક ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. આ યોજનાથી ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનના ઘણા વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચાડી શકશે અને એ વિસ્તારોમાં રણને આગળ વધતું અટકાવી શકશે. આ યોજનાથી વિપરી, અસર પામતા લોકોનું ક્રમશ: પુનવર્સન કરવામાં આવશે. તેથી તેમના મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ થશે નહી.

જાહેરહિતની અરજીની વ્યવસ્થાને શા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણવામાં આવે છે ?

ગરીબ અને નિરક્ષર લોકો પોતાના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે અદાલતમાં જઈ શકતા નથી. તેઓ લખી-વાંચી શકતા નથી તેમજ તેમની પાસે પૈસા હોતા નથી. તેમનું સમગ્ર કુટુંબ મજૂરી કરીને ગુજરાન ચલાવયું હોય છે. અદાલતની કાનૂની પ્રક્રિયામાં ઘણા પૈસાનો ખર્ચ થાય છે અને સમય પણ બહુ અદાલતની કાનૂની પ્રક્રિયામાં લખાણપટ્ટિની આંટીઘુંટી પણ વધારે હોય છે. આ સ્થિતિમાં ગરીબો માટે અદાલતમાં જવાનું અને ન્યાય મેળવવાનું કામ ઘણું મુશ્કેલ હોય છે.આથી ઇ.સ. 1980માં સર્વોચ્ચ અદાલતે વધુમાં વધુ લોકો સુધી ન્યાય પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આ વ્યવસ્થામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે વધુમાં વધુ લોકો સુધી ન્યાય પહોંચાદવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. ન્યાયતંત્રે ગરીબો તરફથી કોઈ પણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થાને જાહેરહિતની અરજી કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. કોઈ વ્યક્તિને એમ લાગે કે મારા મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે તો તે વડી અદાલત કે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જાહેરહિતની અરજી કરી શકે છે. બંને અદાલતો જાહેરહિતના દાવા માત્ર પોસ્ટકાર્ડ કે સામાન્ય પત્ર દ્વારા થયેલી ફરિયાદની અરજી તરીકે સ્વીકારે છે અને સંબંધિતોને એ અંગે જરૂરી આદેશો આપે છે. આ ઉપરાંત, વદી અદાલત સર્વોચ્ચ અદાલતને એમ લાગે કે જનસમૂહના કોઈ વર્ગમાં માનવહકોનો ભંગ થઈ રહ્યો છે તો તે મુદ્દાને ધ્યાનમાં લઈને તે આપમેળે ફરિયાદ દાખલ કરી, કાનૂની પગલાં લઈને ન્યાય આપી શકે છે. આથી જાહેરહિતની અરજીની વ્યવસ્થાને મહત્વનું પગલું ગણવામાં આવે છે.

મ્યુનિસિપાલિટીના કેસને ધ્યાનમાં રાખીને નીચે આપેલાં વાક્યો વાંચો. જે વાક્ય સાચું હોય તેની સામે કરુ અને જે વાક્ય ખોટું હોય તેની સામે  કરી તેને સુધારીને ફરીથી લખો :
1. મ્યુનિસિપાલિટી આ કેસને જિલ્લાની અદાલતમાં લઈ ગઈ, કારણ કે તેને નીચેની અદાલતના ચુકાદાથી સંતોષ થયો નહી.
2. તે સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાની વિરુદ્વ વદી અદાલતમાં ગઈ.
3. તેના વિશેના ચુકાદામા6 સર્વોચ્ચ અદાલતે વડી અદાલતના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો.

1. મ્યુનિસિપાલિટી આ કેસને જિલ્લાની અદાલતમાં લઈ ગઈ, કારણ કે તેને નીચેની અદાલતના ચુકાદાથી સંતોષ થયો નહી. 

2. તે સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાની વિરુદ્વ વદી અદાલતમાં ગઈ. 

સુધારેલું વાક્ય : તે વડી અદાલતના ચુકાદાની વિરુદ્વ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ગઈ.

3. તેના વિશેના ચુકાદામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે વડી અદાલતના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો. 

સુધારેલું વાક્ય : તેના વિશેના ચુકાદામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે તાલુકા અદાલતના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો.

ન્યાતતંત્ર શા માટે સ્વતંત્ર હોવું જોઈએ ?

ન્યાયતંત્ર કારોબારી અને ધારાસભાથી સ્વતંત્ર ન હોય તો ન્યાયાધીશો ઉપર પ્રધાનો, અમલદારો કે ધારાસભ્યોની વગનો ઉપયોગ થાવાથી શક્યતા રહે છે. જો આમ બને તો ન્યાયાધીઓ નિષ્પક્ષપણે ન્યાય આપી શકે નહી. ન્યાયાધીશો નિર્ભય રીતે અને કશા પક્ષપાત વિના તટસ્થ રીતે ન્યાય આપી શકે તે માટે ન્યાયતંત્ર સ્વતંત્ર હોવું જોઈએ.