Chapter Chosen

આબોહવા

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
નિર્વતન ઋતુ – ભરતની પચા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ વિશે માહિતી આપો. 

ભારતમાં આ ઋતુ ઑક્ટોમ્બર-નવેમ્બરના સમયગાળામાં હોય છે.

સપ્ટેમ્બર પછી ભારતમાં ગરમીનું પ્રમાણ ઘટે છે અને સૂર્યનાં સીધાં કિરણો દક્ષિણ તરફ ખસતાં જાય છે. આથી દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર પર હવાનું હલકું દબાણ અને ઉત્તર ભારતમાં હવાનું ભારે દબાણ વિકસતું જાય છે. પરિણામે ચોમાસામાંં વાતા નૈઋત્યના મોસમી પવનો સપ્ટેમ્બરના અંતે નબળા પડે છે અને ઑક્ટોબરમાં આ પવનો ભારતના જમીન ભાગોમાંથી પાછા ફરીને સમુદ્ર તરફ વાવા લાગે છે. તેથી ઓક્ટોબર-નવેમ્બર મહિનાના સમયગાળાને ‘પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ’ કહે છે.

ઉત્તર ભારતમાં આ પવનો નરમ વંટોળના સ્વરૂપમાં વાય છે ત્યારે પંજાબ, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ વગેરે ભાગોમાં થોડો વરસાદ આપે છે, જે રવી પાકને ફાયદો કરે છે.

ચોમાસામાં નૌઋત્યમાંથી વાતા પવનો આ ઋતુમાં દિશા બદલીને ઈશાનમાંથી વાય છે. તે બંગાળાની ખાડી પરથી પાસાર થતાં ભેજવાળા બને છે અને તમિલનાડુન અકોરોમંડલ કિનારે સારો વરસાદ આપે છે. આ ઋતુ તમિલનાડુની મુખ્ય વર્ષાઋતુ ગણાય છે.

ઑક્ટોબર-નવેમ્બર મહિના દરમિયાન આર્દ્ર અને ગરમ વર્ષાઋતુના સ્થાને શુષ્ક અને ઠંડા પવનોની પરિસ્થિતિનો પ્રારંભ થાય છે. આ ઋતુનું પ્રાથમિક લક્ષણ સ્વચ્છ આકાશને લીધે તાપમાન વધી જાય છે. પરંતુ રાત્રી ઠંડી અને ખુશનુમા હોય છે. જમીન હજી ભેજવાળી હોવાથી હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ઊંચા તાપનામ અને ભેજના વધુ પ્રમાણને લીધે દિવસનું હવામાન અકળાવનારું થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને ‘ઑક્ટોબર હીટ’ કહે છે. ગુજરાતમાં તે ‘ભાદરવી તાપ’ કહે છે.


ભારતનું ઋતુચક્ર સમજાવો. 

ભારતમાં લગભગ બે-બે મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન હવામાન એકસરખું જ રહે છે. આ સમયગાળાને ‘ઋતુ’ કહેવામાં આવે છે.

ભારતમાં પરંપરાગત રીતે છ ઋતુઓ છે : 1. હેમંત,2. શિશિર, 3. વસંત, 4. ગ્રીષ્મ, 5. વર્ષા અને 6. શરદ.

તે એકબીજાની નજીક હોવાથી પાસપાસેની બે ઋતુઓના હવામાનની પરિસ્થિતિમાં બહુ તફાવત હોતો નથી. તેથી બે-બે ઋતુઓને સાથે લેવામાં આવે, તો વર્ષની મુખ્ય ત્રણ ઋતુઓ જ ગણાય : 1. શિયાળો , 2. ઉનાળો, 3. ચોમાસું.

ભારતમાં ઋતુઓ સ્પષ્ટ રીતે બદલાય છે. શિયાળામાં હવામાન ઠંડું, ઉનાળામાં ગરમ અને ચોમાસામાં ભેજવાળું રહે છે.

ભારત સરકારની દિલ્લી ખાતે આવેલી હવામાન ખાતાની કચેરીએ ભારતની આબોહવાને ચાર ઋતુઓમાં વર્ગીકૃત કરી છે.

1. શીતઋતુ-શિયાળો-ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી

2. ઉષ્ણઋતુ-ઉનાળો-માર્ચથી મે

3. વર્ષાર્તુ-ચોમાસુ-જુનથી સપ્ટેમ્બર

4. નિવરતન ઋતુ-પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ-ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર


ભારતના ઉનાળ વિશે માહિતી આપો. 

ભારતમાં ઉનાળાની ઋતુમાં માર્ચથી મે સુધી ચાલે છે. ઉત્તર ભારતના મેદાનના વાયવ્ય વિસ્તારમાં તે છેક સુધી લંબાય છે.

આ સમયે ભારતમાં સૂર્યનાં કિરણો લંબ પડતાં હોવાથી ગરમીનું પ્રમાણ વધારે રહે છે. દક્ષિણ ભારતમાં તો માર્ચ માસમાં પ્રખર ગરમીનો અનુભવ થાય છે. અહીં માર્ચ મહિનામાં કેટલાંક સ્થળોનું મહત્તમ તાપમાન 40bold degree સે જેટલું ઊંચું રહે છે. એપ્રિલ અને મે મહિનામાં મધ્ય અને વાયવ્ય ભારતમાં ઘણી ગરમી પડે છે. મે મહિનામાં ગરમીનું પ્રમાણ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે. અહીં કેટલાક સ્થળોનું મહત્તમ તાપમાન 40bold degree સે થી 50bold degree સે જેટલું થઈ જાય છે. આમ, સમગ્ર ભારતમાં ઉનાળામાં એકંદરે હવામાન ગરમ રહે છે.

ઉત્તર ભારતની સરખામાણીમાં દક્ષિણ ભારતમાં ઉનાળામાં થોડી ઓછી ગરમી પડે છે. દક્ષિણ ભારતમાં સમુદ્રની નિકટતા અને તેના ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ ઉનાળાને થોડી સૌમ્ય બનાવે છે. જેમ કે; ઉનાળામાં દિલ્લી અને અલહાબાદનું તાપમાન 34bold degree સે જેટલું હોય છે, જ્યારે દક્ષિણમાં આવેલાંં બેંગલુરુ અને કોચીનું તાપમાન 27bold degree સે તથા મદુરાઈનું 30bold degree સે જેટલું છે.

ભારતમાં મોટા ભાગના પ્રદેશોમાં ઉનાળો એકંદરે ગરમ અને સૂકો હોય છે.

ભારતમાં ઉનાળા દરમિયાન ખાસ વરસાદ પડતો નથી. પરંતુ ક્યારેક મલબાર કિનારે મે માસમાં થોડો વરસાદ પડે છે. જેને ‘આમ્રવૃષ્ટિ’ કહેવામાં આવે છે. તે કેરીના પાકને પકવવામાં મદદરૂપ થાય છે.


ભારતની આબોહવાની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો. 

ભારતની આબોહવાની નોંધપાત્ર લક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે.

ભારતની આબોહવા એકંદરે ઉષ્ણ છે. ઉત્તરના ઉંચા પર્વતીય પ્રદેશોને બાદ કરતાં બાકીના પ્રદેશોનું તાપમાન શિયાળામાં પણ 0bold degreeસે જેટલું નીચું જતું નથી.

ભારતના સમુદ્રકિનારાના ભાગોની આબોહવા સાધારણ ગરમ, ભેજવાળી અને સમ છે, જ્યારે સમુદ્રથી દૂરના ઉત્તરના ભાગોની આબોહવા ખંડીય પ્રકારની વિષમ અને સૂકી છે.

મોસમ પ્રમાણે બદલાતા પવનો એ ભારતની આબોહવાની ખાસ વિશિષ્ટતા છે. અહીં ઉનાળાના અંતે અમુદ્ર પરથી જમીન તરફ અને શિયાળામાં જમીન પરથી સમુદ્ર તરફ મોસમી પવનો વાય છે. આથી ભારતમાં ઉનાળાના મતે આવતી વર્ષાઋતુમાં વરસાદ પડે છે અને શિયાળામાં તમિલનાડુના પૂર્વ ભાગ સિવાય ભારતના બીજા વિસ્તારો એકંદરે વરસાદ વગરના હોય છે.

આબોહવા પ્રમાણે ભારતમાં વર્ષની ચાર ઋતુઓ છે :

1. શિયાળો – ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી, 2. ઉનાળો- માર્ચથી મે, 3. ચોમાસુ- જુનથી સપ્ટેમ્બર તથા 4. પછાફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ- ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર.

ભારતમાં સૌથી વધારે ઠંડી હિમાલયના પર્વતીય પ્રદેશના ઉત્તર ભાગમાં તથા સૌથી વધુ ગરમી રાજસ્થાનના રણપ્રદેશમાં પડે છે. શિયાળામાં જમ્મુ-કશ્મિરમાં આવેલા દ્રાસનું તાપમાન -45bold degree સે જેટલું નીચું જાય છે, જ્યારે ઉનાળામાં રાજસ્થાનમાં આવેલા શ્રીગંગાનગરનું તાપમાન ક્યારેક 51bold degree સે જેટલું ઊંચું નોંધાયેલું છે.

ભારતમાં શિયાળો સ્ફૂર્તીદાયક અને આરોગ્યવર્ધક ઋતુ છે. ભારતમાં આ ઋતુમાં ઉત્તર-પૂર્વના મોસમી પવનો વાય છે, જે કોરોમંડલ કિનારા સિવાય અન્યત્ર સૂકા અને ઠંડા હોય છે.

ભારતમાં ઉનાળો ગરમ, સૂકી અને અકળાવનારી ઋતુ છે. ઉત્તર ભારતમાં અને ખાસ કરેને વાયવ્ય ભાગમાં તેની તીવ્ર અસર વર્તાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં ઉનાળો પ્રમાણમાં નરમ રહે છે.

ભારતમાં વર્ષાઋતુ સૌથી અગત્યની ઋતુ છે. આ ઋતુમાં વાતા નૈરુત્યના મોસમી પવનો સમગ્ર ભારતમાં સારો વરસાદ લાવે છે. વર્ષના બહુ મોટા ભાગનો વરસાદ આ ઋતુમાં પડે છે.

ભારતમાં વિશ્વના સૌથી વધુ વરસાદવાળા પ્રદેશો છે તેમજ નહિવત વરસાદવાળા પ્રદેશો પ્રદેશો પણ છે. મેઘાલયમાં વાર્ષિક 400 સેમી જેટલો, તો જમ્મુ-કશ્મીરના લેહ વિસ્તાર અને રાજસ્થાનના રણ્પ્રદેશમાં વાર્ષિક માત્ર 10 થી 12 સેમી વરસાદ પડે છે. મેઘાલયમાં આવેલા મૌનસિરમ અને ચેરાપુંજીમાં આશરે 1200 જેટલો વરસાદ પડે છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.

ભારતમાં મોટા ભાગનો વરસાદ મોસમી પવનો દ્વારા મળતો હોવાથી વરસાદના પ્રમાણમાંં અને સમય અને હંમેશા અનિશ્ચિતતા પ્રવર્તે છે.


ભારતની વર્ષાઋતુ પર નોંધ લખો. 

ખેતીપ્રધાન ભારત માટે વર્ષાઋતુ સૌથી મહત્વની ઋતુ છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલતી આ ઋતુમાં દેશનો આશરે 80% વરસાદ પડે છે. ભારતની ખેતીની ઘણોખરો આધાર આ વરસાદ પર છે.

વર્ષાઋતુમાં થતો વરસાદ ભારત તરફ વાત દક્ષિણ-પશ્ચિમના મોસમી પવનોને આભારી છે. વર્ષાઋતુને ‘નૈઋત્યના મોસમી પવનોની ઋતુ’ પણ કહે છે.

મે મહિનામાં અંત સુધીમાં ઊંચા તાપમાનને કારણે ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમના મેદાનોમાં હલકા દબાણની સ્થિતિ સર્જાય છે. આ સમયે ભારતની દક્ષિણે આવેલા હિંદ મહાસાગર પરથી પવનો ઉત્તર ભારતના હલકા દબાણ તરફ ખેંચાઈ આવે છે. તે પોતાની સાથે પુષ્કળ ભેજ લઈને ભારતમાં પ્રવેશે છે. તેથી જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતમાં વરસાદની શરૂઆત થાય છે.

આ પવનો વ્યાપારી પવનોની જેમ નિયમિત અને કાયમી હોતા નથી. તે ચોક્કસ મોસમ દરમિયાન જ ઉદ્દભવતા અને વાતા હોવાથી ‘મોસમી પવનો’ કહે છે.

ભારતીય દ્વીપકલ્પને કારણે નૈઋત્યકોણીય મોસમી પવનો બે શાખાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે : 1 અરબ સાગર પરથી વાતા પવનો અને 2. બંગાળની ખાડી પરથી વાતા પવનો.

અરબ સાગર પરથી વાતા પવનો : આ પવનો દક્ષિણ ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા કેરલમાં થઈને ભારતમાં પ્રવેશ કરે છે. તે કિનારે પ્રવેશતાંની સાથે ન પશ્ચિમઘાટ તેને અવરોધે છે. આથી પશ્ચિમઘાટની વાતાભિમુખ બાજુએ વરસાદ પડે છે. આ પવનો પશ્ચિમઘાટ ઓળંગીંને દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશ પર પહોંચે છે ત્યારે એમાંનો ભેજ ઓછો થઈ ગયો હોય છે. આથી ઉચ્ચપ્રદેશમાં વરસાદનું પ્રમાણમાં ઘટાડો થાય છે. દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ, પશ્ચિમઘાટની વાતવિમુખ બાજુએ આવેલો છે એટલે તે વર્ષાછાયાનો પ્રદેશ બને છે. મુંબઈ અને પુણે એકબીજાથી બહુ દૂર નથી છતાં પશ્ચિમઘાટની વાતાભિમુખ બાજુએ આવેલા મુંબઈમાં 200 સેમી કરતાં વધારે વરસાદ પડે છે. જ્યારે વાતાવિમુખ બાજુએ વર્ષાછાયામાં આવેલા પુણેમાં ફક્ત 75 સેમી જેટલો વરસાદ પડે છે.

ભારતના પશ્ચિમ કિનારે દક્ષિણ ઉત્તર તરફ જતાં કેરલ, કર્ણાટક, ગોવા અને મહારાષ્ટ્રમાં વરસાદનું પ્રમાણમાં ક્રમશઃ ઘટડો થતો જાય છે.

મોસમી પવનોનો એક પ્રવાહ નર્મદાની ખીણના માર્ગે મધ્ય પ્રદેશમાં જાય છે. આ પ્રવાહ આગળ વધે છે ત્યારે તેની સાથે બંગાળની ખાડી પરથી આવતા પવનો ભળી જાય છે.

અરબ સાગરના મોસમી પવનોનો એક નબળો પ્રવાહ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને રાજસ્થાન તરફ જાય છે. તેમાં ભેજ ઘણો ઓછો હોય છે. વળી, ગુજરાતમાં ખુબ ઊંચા પહાડો કે ગીચ જંગલો નથી. આથી આ પવનોમાં રહેલા ભેજનું ઘની ભવન થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે. પરિણામે ગુજરાતમાં ઓછો વરસાદ પડે છે. આ પવનો રાજસ્થાનમાં પહોંચે છે ત્યારે તેમાનો ભેજ ફ્ઘણો ઓછો થઈ જાય છે. આથી ત્યાંં વરસાદ ખુબ ઓછો પડે છે. રાજસ્થાનના રણપ્રદેશમાં તો 10 સેમી કરતા પણ ઓછો વરસાદ પડે છે.

બંગાળાની ખાડી પરથી વાતા પવનો : આ પવનો સૌ પ્રથમ પશ્ચિમ બંગાળમાં પ્રવેશ કરી મેઘાલય સુધી પહોંચે છે. આ પવનો ખૂબ જ ભેજવાળા હોય છે. આ પવનોને મેઘાલયમાં ગારો, ખાસી જેન્તીયાની ટેકરીઓ રોકે છે. આથી આ ટેકરીઓના વાતાભિમુખ ઢાળ પર મુશળધાર વરસાદ પડે છે. મેઘાલયમાંં ખસી ટેકરીઓના ઢાળ પર આવેલા ચેરાપુંજીમાં વાર્ષિક આશરે 1200 સેમી જેટલો વરસાદ પડે છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ ચેરાપુંજીથી 16 કિમી દૂર આવેલા મૌસિનરમ પણ ચોવિસ કલાક દરમિયાન પડેલા મહત્તમ વરસાદી સ્થળ તરીકે જાણીતુ છે.

પશ્ચિમ તરફ વળતાં પવનોની દિશા બદલાતાં તે દક્ષિણ-પૂર્વ દિશાના બને છે. આ પવનો પશ્ચિમ બંગળ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ અને હરિયાણામાં થઈ પંજાબ સુધી પહોંચે છે. પશ્ચિમ તરફ આગળ વધતાં તેમાંના ભેજના પ્રમાણ ક્રમશઃ ઘટાડો થતો જાય છે. આથી ઉત્તર ભારતના મેદાનમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટતુ જાય છે. કોલકાતામાં 160 સેમી, અલાહાબાદમાં 100 સેમી અને દિલ્લીમાં 65 સેમી જેટલો વરસાદ પડે છે.

બંગાળાની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો અને અરબ સાગર પરથી આવતા મોસમી પવનો અને અરબ સાગર પરથી આવતા મોસમી પવનો ભેગા થઈ જતાં તે ઉત્તરમાં હિમાલયના ક્ષેત્રમાં સારો વરસાદ આપે છે. ક્યારેક અહીં હિમવર્ષારુપે વરસાદ પડે છે.

ઉત્તર ભારતમાં મોટા ભાગનો વરસાદ લાવવામાં બંગાળાની ખાડીમાં ઉત્પન્ન થતા ચક્રવાતો પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. બંગાળાની ખડીના ઉત્તર ભાગમાં હવાનું દબાણ હલકું બનતાં ત્યાં વર્ષાઋતુ દરમિયાન પાંચથી છ ચક્રવાતો સર્જાય છે. આ ચક્રવાતો મોસમી પવનોની સાથે પશ્ચિમ તરફ આગળ વધે છે અને વરસાદ લાવવામાંં ખૂબ મદદરૂપ થાય છે. આ ચક્રવાતોની અસર ક્યારેક છેક ગુજરાત સુધી પહોંચે છે ત્યારે ગુજરાતમાં વધુ વરસાદ પડે છે.