Chapter Chosen

ભારતની રાષ્ટ્રીય ચળવળો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

વાઈસરૉય મિન્ટોને ‘મુસ્લીમ કોમવાદના પિતા’ શા માટે કહેવામાં આવે છે ?


વાઈસરૉય મિન્ટોએ શિમલામાં તેમની મુલાકાતે આવેલા મુસ્લિમોના પ્રતિનિધિ મંડળને કોમવાદના ધોરણે અલગ મતાધિકારની માંગણી રજુ કરવા જણાવ્યું. આમ, વાઈસરૉય મિન્ટોએ જ મુસ્લીમોને સહયોગી બનાવવાની નીતિની શરૂઆત કરી હતી. તેથી તેમને ‘મુસ્લિમ કોમવાદના પિતા’ કહેવામાં આવે છે.

અસહકારના આંદોલનને રૂપરેખા સમજાવો. 

ગાંધીજી ઈ.સ. 1920માં અસહકારનું આંદોલન શરૂ કર્યું. આ આંદોલનનાં બે પાસા હતાં: 1. હકારાત્મક અને 2. નિષેધાત્મક

અસહકારના આંદોલનનાં હકારાત્મક પસામાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા મજબૂત બનાવવી, સ્વદેશી ચીજવસ્તુઓ વાપરવાનો આગ્રહ કરવો. ઘેરઘેર રેંટિયા ચાલુ કરવા, ‘ટિળક સ્વરાજ્ય ફંડ’માં રૂપિયા એક કરોડ એકઠાં કરવા વગેરે કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ઉપરાંત, અસહકારના આંદોલનમાં ખાદી, અસ્પૃષ્યતાનિવારણ, દારુબંધી, રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ વગેરે બાબતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.

અસહકાર આંદોલનના નિષેધાત્મક પાસામાં સરકારી, નોકરીઓ, ધારાસભાઓ, સરકારી શાળા-કૉલેજો વગેરેનો ત્યાગ કરવો. સરકારી અદાલતો, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સસ્થાઓમાં નિમાયેલા સભ્યોએ રાજીનામાં આપવાં. વિદેશી કાપડ સહિત વિદેશી માલનો બહિષ્કાર કરવો. સરકારી સમારંભો અને ઈલકાબોનો ત્યાગ કરવો વગેરે કાર્યક્રમોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.


સ્વદેશી ચળવળનાં કેવા પરિણામો આવ્યાં ? 

સ્વદેશી ચળવળને કારણે ઈંગ્લૅન્ડના માન્ચેસ્ટર શહેરથી આવતા કાપડનું વેચાણ બંધ થઈ ગયું.

ઈંગ્લૅન્ડથી આયાત થતાં ખાંડ, બૂટ, સુગારેટ, તમાકુ વગેરે વસ્તુઓનો બહિષ્કાર થવાથી તેમની આયાત ખૂબ ઘટી ગઈ.

ભારતમાં બનેલા કાપડનું વેચાણ વધ્યું. સ્વદેશી ચળવળ પ્રસરી.

ભરતમાં બંગાળ ઉપરાંત, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, ગુજરાત, મુંબઈ, તમિલનાડું વગેરે પ્રાંતોમાં સ્વદેશી ચળવળ પ્રસરી.

સ્વદેશી ચળવળના પ્રત્યાઘાત બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટમાં પડ્યાં.

બ્રિટિશ સરકારને ખુબ મોટું આર્થિક નુકશાન વેઠવું પડ્યું.

તેથી બ્રિટિશ પાર્લામેન્ટે પુનઃવિચારણા કરીને ઈ.સ. 1911માં બંગાળના ભાગલા રદ કર્યા. ભારતીયોની સંગઠન શક્તિનો વિજય થયો.

અંગ્રેજો વિરૂદ્ધ થયેલી નવી ચેતનાનો આ નોંધપાત્ર વિજય હતો.


ભારતમાં ક્રંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ કરનાર ક્રાંતિવિરોનાં નામ જણાવો.


ભારતમાં ક્રંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ કરનાર ક્રાંતિવિરોનાં નામ : 

વાસુદેવ બળવંત ફાડકે,  વીર સાવરકર, ચન્દ્રશેખર આઝાદ, બારિન્દ્રનાથ ઘોષ, ખુદીરામ બોઝ, પ્રફુલ્લ ચાકી, દામોદર ચાફેકર અને બાલકૃષ્ણચાફેકર, રામપ્રસાદ બિસ્મિલ, અશફાક ઉલ્લાખાં, સરદાર ભગતસિંહ, શિવરામ રાજગુરુ, સુખદેવ થાપર, બટુકેશ્વર દત્ત, રોશનસિંહ વગેરે.

ભારતમાં ઉદ્દભવેલી અને દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલી ક્રાંતિકારી ચળવળો માટે કયા સંજોગો જવાબદાર છે ?


ભારતમાં ઉદ્દભવેલી અને દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલી ક્રાંતિકારી ચળવળો માટે બંગભંગ આંદોલન, ઈ.સ. 1907માં સુરત ખાતે યોજાયેલ કૉંગ્રેસ અધિવેશનમાં કૉંગ્રેસનાં પડેલાં ’જહાલ’ અને ‘મવાળ’ જુથ એમ બે ભાગલા તથા કૉંગ્રેસની માત્ર ઠરાવો, વિનંતિઓ અને આજીજી કરવાની પદ્ધતિનો પ્રબળ વિરોધ વગેરે સંજોગો જવાબદાર છે.