Chapter Chosen

ભારતીય લોકશાહી

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ટુંકનોંધ લખો. 
લોકમતનાં મુદ્રીત માધ્યમો 

વિવિધ ભાષાઓમાં પ્રકાશિત થતાં દૈનિક વર્તમાનપત્રો જેવાકે : અઠવાડિકો, પાક્ષિકો, માસિકો જેવા સામયિકો, વિશિષ્ટ વિષયોનાં સામયિકો, વિવિધ વિષયોનાં ચર્ચાપત્રો, વિશિષ્ટ લેખો વગેરે લોકમત ઘડનારાં મુદ્રિત માધ્યમો છે.

આ માધ્યમો રજૂ થતાં પ્રસંગો, અહેવાલો, મંતવ્યો વગેરે સાચા, તટસ્થ અને પૂર્વગ્રહ રહિત હોવાં જોઈએ. આ માટે દેશમાં અખબારી સ્વાતંત્ર્ય હોવું અનિવાર્ય છે.

સરકાર માત્ર તેની સિદ્ધિઓની કે સફળતાઓની જાહેરાતો કરે અને પોતાની નિષ્ફળતાઓ કે ખામીઓ છુપાવે એવું બની શકે.

આ સંજોગોમાં અખબારી સ્વતંત્રતા હશે તો જ મુદ્રીત માધ્યમો સરકારની કામગીરીનું સાચું ચિત્ર, મૂલ્યાંકન આમજનતા સુધી પહોંચી શકશે.


ગુપ્ત મતદન એટલે શું ? સમજાવો.

મતદારે કોને મત આપ્યો તે કોઈને પણ ખબર પડે નહિ એ રીતે કરતા મતદાનને ‘ગુપ્ત મતદાન’ કહેવામાં આવે છે.

આપણા દેશમાં સમગ્ર ચુંટણી-પ્રક્રિયમાં ગુપ્તમતદાન પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે.

માતદારને પોતાનો મત ગુપ્ત રાખવાનો અધિકાર મેળવેલો છે. મતદારે કોને મત આપ્યો તે તેને પૂછી શકતુ નથી. મતદારનો મત ગુપ્ત રહે એવી સુંદર વ્યવસ્થા ચૂંટણીપંચે ગોઠવેલી છે.

મતદાન કરવા માટે બે રીતો અમલમાં છે : 1. મતપત્રકો દ્વારા મતદાન અને 2. વીજાણૂ મશીન (EVM) દ્વારા મતદાન. મતપત્રકો દ્વારા થયેલ મતદાનને ગણતરી કરવામાં સમય જાય છે તેમાં મતપત્રકોની ગણતરી કરીને ચૂંટણીઓનું પરિણામ જાહેર કરવામાં આવે છે. 3. હાલના સમયમાં ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરવા માટે વીજાણુ મશીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ મશીનને Electronic Voting machine (EVM) કહે છે. આ રીતમાં મતગણતરી ખૂબ ઝડપથી થાય છે. તેમાં માનવકલાકો અને માનવશ્રમનો બચાવ થાય છે. વળી, આ રીતમાં કાગળનો બચાવ થાય છે. તેથી પર્યાવરણને એટલું નુકશાન થતું અટકાવી શકાય છે.

આ રીતમાં મતદાર કોઈ પણ મશીનમાં નોટનો ઉપયોગ કરી શકે છે.


ભારતમાં ચૂંટણી-પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો. 

ચુંટણી બે પ્રકારે હોય છે : 1. પ્રત્યક્ષ અથવા સીધી ચૂંટણી અને 2. પરોક્ષ અથવા આડકતરી ચૂંટણી.

ભારતમાં લોકસભા અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓના સભ્યોની ચૂંટણી પ્રત્યક્ષ પદ્ધતિથી થાય છે. જ્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખ, ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ, રાજ્યસભા અને વિધાનપરિષદના સભ્યોની ચૂંટણી પરોક્ષ પદ્ધતિથી થાય છે. ભારતમાં સમગ્ર ચૂંટણી-પ્રક્રિયાનું સંચાલન, નિયમન અને નિરક્ષણ ચૂંટણીપંચ કરે છે. તે એક સ્વતંત્ર અને સ્વાયત સંસ્થા છે.

ચૂંટણી-પ્રક્રિયામાં ચૂંટણીની તારીખોની જાહેરાત, ઉમેદવારીપત્રો ભરવાં, ઉમેદવારીપત્રોની ચકસણી, ઉમેદવારીપત્ર પાછું ખેંચવાની તારીખ, ઉમેદવારોની અંતિમ યાદીની જાહેરાત, ઉમેદવારોને ચૂંટણી પ્રતીકોની ફાળવણી, ચૂંટણી ઝુંબેશ, મતદાન અને ચૂંટણીના પરિણામોની જાહેરાત વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

ચૂંટણીમાં ભાગ લેતો દરેક રાજકીય પક્ષ અને અપક્ષ ઉમેદવારો પોતાનો ચૂંટણી ઢંઢેરો જાહેર કરે છે. તેમાં તેઓ તેમની આર્થિક, સંરક્ષણ અને વિદેશનીતિ વિશે તેમની કામગીરી તેમજ દેશની જુદીજુદી સમસ્યાઓ અંગે તેમનું વલણ સ્પષ્ટ કરે છે.

ચૂંટણે ઝુંબેશમાં સભા-સરઘસો, પ્રવચનો, મતદારોના અંગત સંપર્ક, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પર પ્રચાર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ચૂંટણીપંચ નિશ્ચિત તારીખોએ ચૂંટણીઓ યોજે છે.

ચૂંટણી પૂરી થયા પછી મતોની ગણતરી કરીને પરિણામો જાહેર કરવામાં આવે છે. વધુ મતો પ્રાપ્ત કરનાર ઉમેદવારો વિજેતા તરીકે જાહેર થાય છે.


લોકશાહી લોકમતનું મહત્વ દર્શાવી, લોકમતના માધ્યમોનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરો. 

લોકશાહી લોકમત અનુસાર ચાલતી શાસનપદ્ધતિ છે.

લોકશાહીમાં લોકમત મુજબ જ સરકારને લોકો પાસેથી સત્તા પ્રાપ્ત થાય છે.

લોકમત અનુઅસાર જ સત્તાધારી પક્ષની સત્તા ટકી શકે છે તેમજ તે પુન: સત્તા પર આવે છે.

સરકાર પ્રજાના વિવિધ પ્રશ્નો અંગે, પોતાની નીતિ વિશે પ્રજાના પ્રત્યાઘાતો, અભિપ્રાયો જાણીને એ મુજબ દેશનો વહીવટ કરે તો તે સાત્તા પર ટકી રહે છે તેમજ તે પુનઃ સત્તા પર આવી શકે છે. એ દ્રષ્ટિએ લોકમતનું મહત્વ અનેક ગણું વધી જાય છે.

જાગ્રત અને સંગઠિત લોકમત સરકારને આપખુદ, ભ્રષ્ટાચારી કે ગેરવહીવટ કરતાં રોકે છે. પ્રબળ લોકમતને લીધે જ સરકાર દેશહિત અને પ્રજાહિતની અવગણના કરી શકતી નથી.

જાગ્રત, બુદ્ધિશાળી અને સુમાહિતગાર નાગરિકોને સરકાર ગેરમાર્ગે દોરી શકતી નથી.

લોકમતના ઘડતરના આ બે મુખ્ય માધ્યમો છે. 1. મુદ્રીત માધ્યમ અને 2. વીજાણુ માધ્યમ

1. મુદ્રીત માધ્યમ : વિવિધ ભાષઓમાં પ્રકશિત થતાં દૈનિક વર્તમાનપત્રો, અઠવાડિકો, પાક્ષિકો અને માસિકો જેવાં સામાયિકો, વિશિષ્ટ વિષયોનાં સામયિકો વગેરે લોકમત ઘડનારાં મુદ્રીત માધ્યમો છે. આ ઉપરાંત, વિવિધ વિષયોનાં ચર્ચાપત્રો, વિશિષ્ટ લેખો વગેરે પણ લોકમતનું ઘડતર કરે છે. મુદ્રીત માધ્યમો લોકમત ઘડતરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

2. વીજાણુ માધ્યમ : રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ફિલ્મો જેવાં દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો લોકમત ઘડનારાં વીજાણુ માધ્યમો છે. રેડિયો અને ટેલિવિઝનના માધ્યમ દ્વારા દેશ અને દુનિયાની મહત્વની ઘટનાઓ દરેક ઘરમાં પહોંચી જાય છે. સીનેમાના પડદા પર ફિલ્મો દ્વારા અસ્પૃષ્યતા, દહેજપ્રથા, સ્ત્રીઓનું શોષણ, નિરક્ષરતા, ગરીબી વગેરે સમાજિક અને આર્થીક સમસ્યાઓ સચિત્ર રજૂ કરીને તેમની સામે અસરકારક લોકમત ઉભો કરી શકાય છે.


લોકશાહીમાં ચૂંટણીનું મહત્વ શું છે ? સમજાવો.

ચૂંટ્ણી લોકશાહીનું મહત્વનું લક્ષણ છે. તેને લોકશાહીનો આધારાસ્તંભ ગણવામાં આવે છે.

લોકશાહીમાં ચૂંટણીઓ દ્વારા લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓને દેશમાં શાસન કરવાની સત્તા સોંપે છે.

એ પ્રતિનિધિઓના શાસનથી નાગરિકને સંતોષ થાય તો જ તેઓ તેમને ફરીથી ચૂંટે છે. નહિ તો તેમને સ્થાને બીજા પ્રતિનિધિઓને ચૂંટે છે.

એ રીતે ચૂંટણી લોકોને તેમના પ્રતિનિધિઓની કામગીરીનું મુલ્યાંકન કરવાની તક આપે છે.

બંધારણે નક્કી કરેલ લાયકાતો ધરાવતા દરેક નાગરિકને ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર છે.

દેશની સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં રાજકીય પક્ષો અને અપક્ષ ઉમેદવારો ભાગ લે છે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ગ્રામીણ અને શહેરી સંસ્થાઓમાં ચૂંટણી દ્વારા જ પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરવામાં આવે છે.


રાજકીય પક્ષો અને ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારો માટે ચૂંટણી રાજકીય જીવન-રેખા ગણાય છે.

લોકશાહી તંત્ર લોકમત અનુસાર ચાલે છે. લોકોની બહુમતી કયા મત કે અભિપ્રાયને પસંદ કરે છે તે ચૂંટણી દ્વાર જ જાણી શકાય છે. ચૂંટણી લોકશાહીને જીવંત રાખે છે.

આમ, ચૂંટણીઓ લોકમત જાણવાનું તેમજ લોકશાહીના સંચાલનનું મહત્વનું માધ્યમ છે. તેથી ચૂંટણીને ‘લોકશાહીની પારાશીશી’ પણ કહેવામાં આવે છે.