Chapter Chosen

ભારત : સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ - II

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ઉત્તરના હિમાલય પર્વતીય પ્રદેશમાં એકબેજીને સમાંતર એવી પર્વતશ્રેણીઓ વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તરના હિમાલય પર્વતીય પ્રદેશમાં એકબીજીને સમાંતર ત્રણ પૂર્વ-પશ્ચિમ પર્વતશ્રેણીઓ છે :

સૌથી ઉત્તર તરફની શ્રેણી ‘બૃહદ હિમાલય’ કે ‘હિમાદ્રી’ નામે ઓળખાય છે. તે સમગ્ર હિમાલયની સૌથી ઊંચી પર્વતશ્રેણી છે. તેનાં 40 થી વધુ શિખરો આશરે 7000 મીટરથી વધુ ઉંચાં છે. અહીં નેપાલ-ચીનની સરહદે આવેલું માઉન્ટ એવરેસ્ટ વિશ્વનું સર્વોચ્ચ અને સૌથી વધુ પ્રખ્યાત શિખર છે. અહીનું માઉંટ ગોડવિન ઑસ્ટિન ભારતનું સર્વોચ્ચ શિખર છે, બૃહદ હિમાલયમાં જેલાપાલા, નાથુ લા, શિપ્કી લા વગેરે ઘાટ આવેલા છે. પ્રખ્યાત પવિત્ર યાત્રાધામ માનસરોવર પણ આ પર્વતશ્રેણીમાં આવેલું છે.

બૃહદ હિમાલયની દક્ષિણમાં ‘મધ્ય હિમાલય’ અથવા ‘હિમાચલ’ પર્વતશ્રેણી આવેલી છે. તેથી પહોળાઈ આશરે 80 થી 100 કિમી અને ઉંચાઈ આશરે 1700 થી 4500 મીટર છે. આ શ્રેણીમાં ડેલહાઉસી, ધર્મશાલા, શિમલા, મસૂરી, રાનીખેત, અલમોડ, નૈનિતાલ, દાર્જિલિંગ, ગુલબર્ગ, પહેલગામ વગેરે હવા ખાવાનાં પ્રખ્યાત ગિરિમથકો આવેલા છે. અહી ગંગોત્રી, યમનોત્રી, બદરીનાથ, કેદારનાથ, હેમકુંડ સાહિબ વગેરે જાણીતા યાત્રાધામ આવેલાં છે. આ પર્વતશ્રેણીમાં અત્યંત રમણીય પ્રકૃતિક ખીણપ્રદેશો છે.

મધ્ય હિમાલયની દક્ષિણે આવેલી પર્વતશ્રેણી ‘બાહ્ય હિમાલય’ ક શિવાલિક’ નામે ઓળખાય છે. તે આશરે 10 થી 15 કિમી પહોળી અને સરેરાશ 1000 મીટર ઊંચી છે. આ પર્વતશ્રેણીઓ નક્કસ ખડકોની બનેલી નથી. તેથી અહીં અવારનવાર ખુસ્ખલન થતું રહે છે. શિવાલિક અને મધ્ય હિમાલયની વચ્ચે ઘણી જગ્યાએ સમથળ ખીણો જોવા મળે છે. કંકર, પથ્થર અને કાંપના જાડા થરથી ઢંકાયેલી આ ખીણો ‘દૂન’ કહેવાય છે. દા.ત. દેહરાદૂન, પાટલીદૂન, કોથરીદૂન વગેરે.


ભારતની દ્વિકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશના એક ભાગ તરીકે ‘દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશ’ની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો. 

દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશની લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે.

દખ્ખણનો ઉચ્ચપદેશ ઉત્તરે સાતપુડા, મહાદેવ અને મૈકલની ટેકરીઓથી લઈને દ્વિકલ્પના દક્ષિણે પશ્ચિમ સરહદે પશ્ચિમઘાટ અને પૂર્વ સરહદે પૂર્વઘાટ આવેલા છે.

દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશના ઉતર-પશ્ચિમી ભાગો લાવારસના બનેલા છે.

પશ્ચિમઘાટ અરબ સાગરને કિનારે લગભગ સળંગ અવિચ્છિન્નરૂપે વ્યાપ્ત છે. તે મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં સાહ્યાદ્રિ તથા તમિલનાડુની સરહદ પર તેને અન્નામલાઈ અને છેક દક્ષિણમાં કાર્ડેમમની ટેકરીઓ કહે છે. પૂર્વઘાટ નદીઓથી કોરાયેલો હોવાથી તૂટક છે. પશ્ચિમઘાટનો દક્ષિણ ભાગ પ્રમાણમાં વધું ઉંચો છે.

દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશનો દક્ષિણ ભાગ પ્રમાણમાં વધારે ઊંચો છે. દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશની ઉંચાઈ 900 થી 1100 મીટર છે. તેનો ઢાળ પૂર્વ અને દક્ષિક્ષ-પૂર્વ તરફનો છે. ઘણી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતી તૂટક ટેકરીઓ શૃંખલાના સ્વરૂપે આ ઉચ્ચપ્રદેશની પૂર્વ સીમા બનાવે છે. એ સીમાને ‘પૂર્વઘાટ’ કહે છે.

દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશની નર્મદા અને તાપી નદીઓ પૂર્વેથી પશ્ચિમ તરફ વહી અરબ સાગરને મળે છે. આ સિવાયની મોટા ભાગની નદીઓ પૂર્વ તરફ વહીને બંગાળની ખાડી મળે છે.


ભારતના દ્વિકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશોના એક ભાગ તરીકે ‘માળવાના ઉચ્ચપ્રદેશ’ની લાક્ષણિકતા જણાવો. 

માળવાની ઉચ્ચપ્રદેશની લાક્ષણિકતાઓ :

તેનો ઉત્તર ભાગ નક્કર આગ્નેય ખડકોનો બનેલો છે. તેની ઉત્તર-પશ્ચિમે અરવલ્લીની ગિરિમાળા છે. તે એક પ્રાચીન ગેડ પર્વતનો એક જ અવશિષ્ટ ભાગ છે. માઉન્ટ આબુ તેનું રમણીય અને સુંદર ગિરિમથક છે. ગુરુશિખર તેનું સૌથી ઉંચું શિખર છે.

માળવાના ઉચ્ચપ્રદેશની દક્ષિણ સરહદે વિંધ્યાચળની ગિરિમાળા છે. આ ગિરિમાળા તેના પૂર્વોત્તર છેડે ‘કૈમૂર ટેકરીઓ’ના નામે ઓળખાય છે. વિંધ્યાચળની પર્વતોમાં મૈકલ પર્વત આવેલો છે.

વિંધ્યાચળમાંથી નીકળતી ચંબલ અને બેતવા નદીઓ ઉત્તર તરફ વહી યમુનાને મળે છે તથા શોણ નદી ગંગાને મળે છે. આ પરથી જણાય છે કે મધ્યવર્તી ઉચ્ચપ્રદેશનો ઢોળાવ ઉત્તર તરફનો છે.

માળવાના ઉચ્ચપ્રદેશનો ઉત્તર-પૂર્વ ભાગ જે ક્રમશઃ ઉત્તરના મેદાનમાં ભળી જાય છે. તેને ‘બુંદેલખંડ’ કહેવામાંં આવે છે.

અરવલ્લીની ગિરિમાળામાંથી નીકળતી લૂણી અને બનાસ નદીઓ નૈઋત્ય તરફ વહી કચ્છના રણમાં લુપ્ત થાય છે. સાબરમતી અને મહી નદીઓ ખંભાતના અખાતને મળે છે. આ નદીઓના વહેણ પરથી જણાય છે કે પશ્ચિમ તરફના માળવાના ઉચ્ચપ્રદેશનો ઢોળાવ નૈઋત્ય તરફનો છે.

શોણ નદીની પૂર્વે ઝારખંડમાં છોટાનગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે. તેમાં રાજમહેલની ટેકરીઓ, શિલૉંગનો ઉચ્ચપ્રદેશ અને રાંચીના ઉચ્ચપ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે.


ઉત્તર ભારતના મેદાન વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર ભારતનું મેદાન ઉત્તર હિમાલય અને દક્ષિણે દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશની વચ્ચે આવેલું છે. તેનું નિર્માણ આ બંને પ્રદેશોમાંથી નીકળતી સતલૂજ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર જેવી મોટી નદીઓ અને તેમની શાખા-નદીઓએ યુગોથી પાથરેલા કાંપથી થયું છે. આ મેદાનના કેટલાક ભાગમાં 50 મીટર જાડાઈ સુધીના કાંપના થર આવેલા છે. તે લગભગ સપાટ છે. તેના કોઈ પણ ભાગની ઉંચાઈ સમુદ્રની સપાટીથી 180 મીટર કરતાં વધુ નથી.

આ મેદાની પ્રદેશ આશરે 2400 કિમી લાંબો છે. તેના પૂર્વ ભાગ કરતાં પશ્ચિમ ભાગ વધુ સાંકડો છે.

નદીઓએ નિર્માણ કરેલા દુનિયાના સૌથી મોટા મેદાની પ્રદેશ તરીકે તેની ગણના થાય છે.

ફળદ્રુપ જમીન, અનુકૂળ આબોહવા અને પર્યાપ્ત માત્રામાં મળતા પાણીને લીધે અહીં ખેતીનો ખુબ વિકાસ થયો છે. આ મેદાન ભારતનો સમૃદ્ધ ભાગ ગણાય છે. અહીં દિલ્લી, આગરા, કાનપુર, લખનઉ, અલાહાબાદ, વારણસી, પટના, કોલકાતા વગેરે વિવિધ શહેરો આવેલા છે.

આ મેદાન દિલ્લી પાસે સાંકડું છે. દિલ્લીની પશ્ચિમ બાજુએ સતલુજનું અને પૂર્વ બાજુએ ગંગાનું મેદાન આવેલું છે. તેથી દિલ્લીને ‘ગંગાના મેદાનનું પ્રવેશદ્વાર’ કહેવામાં આવે છે.

ઉત્તર ભારતનું મેદાન સિંધુ નદીના મુખથી લઈને ગંગા-બ્રહ્મપુત્રના મુખ સ્ય્ધી લગભગ 2400 કિમી લાંબુ અને 150 થી 300 કિમી પહોળું છે. પૂર્વમાં તે સાંકડું છે.

તેના બે વિભાગો પડે છે : સિંધુ નદીતંત્રનું મેદાન અને ગંગા-બ્રહ્મપુત્ર નદીતંત્રનું મેદાન.

સિંધુ અને તેની પાંચ સહાયક નદીઓ ઝેલમ, ચિનાબ, રવી, બિયાસ અને સતલુજે રચાયેલું મેદાન પંજાબ કહેવાય છે. આ મેદાનનો મોટો ભાગ પકિસ્તાનમાં આવેલો છે.

ગંગા નદી હરદ્વાર પાસે મેદાનમાં પ્રવેશી પૂર્વ તરફ વહે છે. માર્ગમાં તેને યમુના, ગોમતી, ઘાઘરા, ગંડક, શોણ, કોસી જેવી અનેક સહાયક નદીઓ મળે છે. બાંગ્લાદેશમાં તેને બ્રહ્મપુત્ર નદી મળે છે. તેમનો સંયુક્ત પ્રવાહને મેઘના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ નદીઓએ રચેલો મુખત્રિકોણ જગતનો સૌથી મોટો અને વિસ્તાર પામતો મુખત્રિકોણપ્રદેશ છે.

ભૂપૃષ્ઠના આધારે મેદાની પ્રદેશના ચાર વિભાગો પડે છે. ભાબર, તરાઈ, બાંગર અને ખદર, શિવાલિકના તળેટી-પ્રદેશમાં પ્રવતમાળાને સમાંતર રચાયેલી કંકર-પ્રથ્થરોની 8 થી 16 કિમી પહોળી પટ્ટીને ભાબર કહેવાય છે. ભાબરની દક્ષિણે તરાઈનું ક્ષેત્ર છે. તેનાથી દક્ષિણે જૂના કાંપના થરોના ક્ષેત્રને ખદર કહેવામાં આવે છે.


ભારતના પશ્ચિમના તટીય મેદાન વિશે માહિતી આપો. 

ભારતના પશ્ચિમ કિનારાનું મેદાન ગુજરાતથી કેરલ સુધી ફેલાયેલું છે. માત્ર ગુજરાતમાં તે પહોળું છે. અન્ય ભાગમાં તે સાંકડું છે.

મહારાષ્ટ્ર અને ગોવામાં તે કોંકણ તથા ગોવાની દક્ષિણે મલબાર તટ કહેવાય છે.

કોંકણનું મેદાન અસંખ્ય નાની ટેકરીઓને લીધે ઘણું ઉંચું નીચું અને અસમતલ છે. કેટલીક જગ્યાએ ઘણુ સાંકડું છે.

પ્રશ્ચિમતટના દરિયાને મળતી મોટી નદીઓમાં નર્મદા અને તાપી મુખ્ય છે. નાની નાની અનેક નદીઓ છે.

પશ્ચિમ તટની નદીઓનાં મુખ પહોળી ખાડી સ્વરૂપે છે. મોટાભાગની ખાડીઓ નદી અને દરિયાના પાણી હેઠળ ડૂબી ગયેલી ખીણો છે. આ પ્રકારની ખાડીઓ માછીમારી અને બંદરોનાં વિકાસ માટે ખુબ ઉપયોગી છે.

પશ્ચિમ કિનારે ઘણાં કુદરતી બંદરો આવેલાં છે. મુંબઈ અને માર્માગોવાનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.

કેરલના તટ પર પ્રશ્વાદ જળથી નિર્માણ થયેલાં ખારા પાણીનાં સરોવર જોવા મળે છે. તેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘કાયલ’ કહેવાય છે.

આ ઉપરાંત, રેત-પાળા અને અવરોધક ભૂશિર જેવાં નિક્ષેપણથી રચાયેલાં તટીય ભૂમિસ્વરૂપો પણ નોંધપાત્ર છે.