Chapter Chosen

મૂળભૂત હકો, મૂળભૂત ફરજો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્વાંતો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ટુંંકનોંધ લખો. 
ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો હક 

ભારત બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે.

ભારતને પોતાનો શર્મ નથી. ભારતનું રાજ્ય કોઈ ધર્મ કે સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતો કે માન્યતાઓને આધારે ચાલતું નથી.

ભારત ધાર્મિક બાબતો અને માન્યતાઓમાં તટસ્થ છે.

અહીં બધા ધર્મોને સમાન ગણવામાં આવ્યાં છે.

ભારતના બંધારણે બધા નાગરિકોને ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો હક આપ્યો છે.

આ હક દરેક નાગરિકને જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને સ્વાસ્થ્યની વિરૂદ્ધ ન હોય એવો કોઈ પણ મનપસંદ ધર્મ પાળવાનો તથા માનવાનો અને તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.

આ હકે નાગરિકને ધર્મ પરિવર્તન કરવાની પણ સ્વતંત્રતા આપી છે.

આ ઉપરાંત, આ હક અંવયે નાગરિક પોતાના ધરમન અપ્રચાર માટે સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે, મુક્તપણે તેનું સંચાલ કરી શકે છે તેમજ એ ધાર્મિક સંસ્થાઓ મિલકત ધરાવી શકે છે.


રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સુદ્ધાંતોનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરો. 

રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો :

મનુષ્યના સર્વતિમુખી વિકાસ મટે અતિઆવશ્યક એવા કેટલાક માનવકોનો સમાવેશ આ સિદ્ધાંતોમાં કરવામાં આવ્યો છે. જેમ કે કામ કરવાનો હક, પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સમાન કામ માટે સમાન વેતન મેળવવાનો હક, જીવનનિર્વાહનાં સાચનો મેળવવાનો હક. 14 વર્ષની ઉંમર સુધી મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ મેળવવાનો હક વગેરે.

બધા નાગરિકોનું મહત્તમ કલ્યાણ થાય એ રીતે સમાજમાં બહુતિક સાધનોની માલિકી અને અંકુશનું વિતરણ કરવું.

સંપત્તિ અને ઉત્પાદનનાં સાચનોનું વિકેન્દ્રીકરણ થાય એવી નીતિઓ ઘડવી અને તેમનો અમલ કરવો.

સમાજમાં ભૌતિક સંસાધનોનું વિતરણ બધાના કલ્યાણ માટે થાય એવા પ્રયત્નો કરવા.

શ્રમજીવિઓ અને કુમળી વયનાં બાળકોના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ તથા ગરીબીને કારણે તેમને બિનઆરોગ્યપ્રદ કામો કરવાં ન પડે એ માટે પગલા લેવા જોઈએ.

જાહેર સ્વાસ્થ્યને નુકશાન કરે એવાં દારૂ, માદક પીણાં અને કૅફી વગેરે જેવાં પદાર્થોના ઉપયોગ પર પ્રતિબધ મૂકવો.

ખેતી, પશુપાલન, કુટિર ઉદ્યોગ, ગ્રામોદ્યોગવગેરેનો અદ્યતન અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે વિકાસ કરવો. દુધાળાં પ્રાણીઓની કતલ અટકાવવી.

રાજ્યમાં સૌને ન્યાયની સમાન તક આપવી. આર્થિક કારણસર કોઈને ન્યાય આપવાનો ઈન્કાર કરવામાં ન આવે તેમજ એવા લોકોને મફત કાનૂની સહાય મળી રહે એવો રાજ્યે પ્રબંધ કરવો.

જંગલો, વન્યજીવન તથા પર્યાવરણનુંં રક્ષણ કરવા પગલાં ભરવાં.

રાષ્ટ્રીય ગૌરવના પ્રતિક સમાં પ્રાચીન, ઐતિહાસિક સ્મારકોનું રક્ષણ કરવું.

સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ છેક ગ્રામ્યસ્તરે થાય એ માટે ગામડાંમાં ગ્રામપંચાયતોની રચના કરવી.

ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં શ્રમજીવીઓની હિસ્સેદારી વધે એ પ્રકારના પગલાં ભરવાં. કામના સ્થળે કામદારોનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે એવી માનવીય પરિસ્થિતિ સર્જવી.


ટુંંકનોંધ લખો. 
સામાજિક નીતિઓ સંબંધી રાજ્યનીતિના સિદ્ધંતો 

સમાજના પછાત વર્ગો, અનુસુચિત જાતિઓ, અનુસુચિત જનજાતિઓ અને સમાજના વંચિત સમૂહો વગેરેના આર્થિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ તથા કલ્યાણ માટે રાજ્યએ ખાસ પગલા ભરવાં. તેમને તમામ પ્રકારના શોષણમાંથી મુક્તિ મળે તેમજ તેમને સમાન ન્યાય મળે એ માટે ખાસ પગલાં ભરવાં.

ભારતના તમામ નાગરિકો માટે એકસરખા દીવાની કાયદા ઘડવા. સૌને ન્યાય મળી રહે એવી ન્યાયવ્યવસ્થા ગોઠવવી.

લગ્ન, લગ્નવિચ્ચેદ, ભરણપોષણ, સગીર બાળકો, દત્તાકવિધાન પદ્ધતિ, વસિયતનામું વગેરે બાબતો વિશે એકસમાન કાયદા ઘડીને સામાજિક ન્યાય સ્થાપવા રાજ્યે પ્રયત્નો કરવા.

રાજ્યમાં બધા નાગરિકોને કામ કરવાનો હક મળે એ માટે સરકારે પ્રયત્નો કરવા.

વૃદ્ધાવસ્થા, માંદગી, અપંગ અવસ્થા, વિષમ આર્થિક પરિસ્થિતિ વગેરે પ્રસંગે જરૂરિયાતમંદ લોકોને નાણાકીય અને અન્ય આવશ્યક મદદ મળી રહે એ માટે સરકારે અસરકારક જોગવાઈઓ કરવી.


ટુંંકનોંધ લખો. 
આરોગ્યવિષયક નીતિઓ સંબધી રાજ્યનીતિના સિદ્ધાંતો.  

પ્રજાના આરોગ્ય અને જીવનધોરણને ઊંચું લાવવા રાજ્યે પ્રયત્નો કરવા.

જાહેર સ્વાસ્થ્યને હાનિકારક એવાં માદક પીણાં, કૅફી પદાર્થો અને નશાકારી વસ્તુઓના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવો.

દેશના પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય તેમજ તેમાં જરૂરી સુધારો થાય એવો રાજ્યે પ્રયાસ કરવો.

દેશના જંગલો અને વન્ય જીવસૃષ્ટિના સંરક્ષન માટે રાજ્યે ખાસ પગલાં ભરવાં.

કામદારોને કામના સ્થળે રાજ્યે આરોગ્યપ્રદ વાતાવરણ પૂરુ પાડવું તેમજ આરામના સમયે તેઓને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રગતિની તકો પૂરી પાડવી.

કામદારોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે તેમને મનોરંજનની સગવડો પૂરી પાડવા રાજ્યે પ્રયત્નો કરવા.

ટુંંકનોંધ લખો. 
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક હકો 

સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક હકો સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતિઓ માટે અતિમહત્વના છે. આ હકોથી-
ભારતના કોઇ પણ નાગરિકને પોતાનાં ભાષા, બોલી, લિપિ, સંસ્કૃત, પ્રણલીકાઓ, આદર્શો, મૂલ્યો વગેરે ધરાવવાની, જાળવી રાખવાની અને તેમનો વિકાસ કરવની સ્વતંત્રતા મળી છે.

રાજ્ય દ્વારા સંચાલિત કે રાજ્યની ગ્રાંટ પર નિર્ભર હોય એવી કોઈ પણ શિક્ષણસંસ્થામાં કોઈ પણ નાગરિકને ભાષા, ધર્મ કે સંસ્કૃતિને કારણે પ્રવેશ આપવાનો ઈન્કાર થઈ શકતો નથી.

ભારતના કોઈ પણ નાગરિકને પોતાનો વિકાસ સાધવા માટે યોગ્ય લાગે તે કલા, શિક્ષણ અને સાહિત્ય વગેરે સંસ્કારપોષક પ્રવૃત્તિઓ કરવાની સ્વતંત્રતા મળી છે.

લઘુમતી કોમો ભાષાકીય અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિ પોતાની શિક્ષણસંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે. રાજ્ય કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના તેમને નાણાકિય સહાય આપવા બંધાયેલ છે.

રાજ્યસરકાર લઘુમતી સંસ્થાઓની મિલકતોનું સંપાદન જરૂરી વળતર આપીને જ કરી શકે છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના સંદર્ભે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ બંધારણમાં કરવામાં આવી છે.

દેશના સાંસ્કૃતિક વારસાની જાળવણી એ રાજ્યની ફરજ બને છે.