Chapter Chosen

વન્યજીવન

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
વન્ય પ્રણીઓના માથે સંકટ ઉભું થયું છે ? 

ભારતના જંગલોના થઈ રહેલા વિનાશને કારણે તે સંકટમાં મુકાયાં છે.

પશુ-પક્ષીઓનાં માંસ, ચામડાં, હાડકાં, શિંગડાં, દાંત, પીંછાં વગેરે મેળવવા કે માત્ર શોખ ખાતર પશુ-પક્ષીઓનો શિકાર કરવામાં આવે છે.

ઘણી વાર ખેડુતો પોતાના પાકની સુરક્ષા માટે જંતુનાશક દવાઓ અને ઝેરનો ઉપયોગ કરી પશુ-પક્ષીઓને મોતના મુખમાં ધકેલી દે છે.

માનવીની પ્રાણીવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ અને જંગલોમાં ઘણી જગ્યાએ જળસ્ત્રોતો લુપ્ત થવાને કારણે પણ વન્ય પ્રાણીઓના માથે સંકટ ઉભુ થાય છે.


સરકારે વન્ય જીવોના સંરક્ષણ પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે. 

વન્ય જીવો આપણા પર્યાવરણનું મહત્વનું અને અવિભાજ્ય અંગ છે. તે પર્યાવરણના રક્ષકો છે, તેથી તે આપણા મિત્રો છે. તેમના કલ્યાણ અને રક્ષણમાં આપણું હિત જળવાયેલું છે.

પરંતુ આજે વન્ય જીવો ઘણી રીતે સંકટમાં છે. એટલે સરકારે તેમના રક્ષણ અને સંવર્ધન માટે નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં તેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

ભારતીય વન્ય જીવ બોર્ડની ભલામણ અનુસાર સંસદે વન્ય જીવ સુરક્ષા અધિનિયમ બનાવ્યો છે.

આ અધિનિયમ મુજબ દેશમાં વન્ય જીવો માટે અભયારણ્યો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રોની રચના કરવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત, સરકારે જેમના અસ્તિત્વ સામે જોખમ હોય અને જે વિનાશના આરે હોય એવી વિશિષ્ટ પ્રાણી પ્રજાતિઓ માટે ખાસ સંરક્ષણ યોજનાઓ બનાવે છે. આમ, સરકારે વન્ય જીવોના સંરક્ષણ પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે.


ભારતના પક્ષીઓની વિવિધતા અજોડ છે ? 

પક્ષીઓની વિવિધતાની બાબતમાં ભારત લૅટિન અમેરિકા પછી બીજા ક્રમે આવે છે.

ભારતનાં ખ્યાતનામ પક્ષીઓમાં મોર, હંસ, સારસ, ઘોરાલ, ચિલોત્રો વગેરે મુખ્ય છે. મોર તેનાં અતિ સુંદર પીંછાને કારણે ખુબ રળિયામણો દેખાય છે. બે ફૂટથી વધુ ઉંચું સારસ અને સૌથી વધારે વજનદાર ઘોરાલ પણ આકર્ષક પક્ષીઓ છે.

શિયાળામાં કચ્છના રણમાં ઈંડા મુકવા હજરોની સંખ્યામાં આવતાં સુરખાબ પક્ષીઓ પણ અનેરુ ‘સુરખાબનગર’ની રચના કરે છે.

મીઠા અવાજવાળું કોયલ પક્ષી પણ ખુબ પ્રખ્યાત છે.

ભારતમાં કાગડા, કબૂતર, કાબર, ચકલી, પોપટ, બતક, બાજ, ઘુવડ, ગીધ, સમડી વગેરે અનેક જાતનાં પક્ષીઓ ખૂબ મોટી સંખ્યામાં છે. આમ, ભારતનાં પક્ષીઓની વિવિધતા અજોડ છે.


ભારતમાં વન્ય જીવોના સંરક્ષણ માટે કયા કયા ઉપાયો હાથ ધરવામાં આવે છે ? 

ભારતમાં વન્ય જીવોના સંરક્ષણ માટેના હાથ ધરવામાં આવેલા ઉપાયો નીચે મુજબ છે.

નાગરિકની મૂળભૂત ફરજો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધંતોમાં વનો અને વન્ય જીવોનું સંરક્ષણ કરવાની તથા જીવો પ્રત્યે દયા દર્શાવવાની ફરજ સામેલ કરવામાં આવી છે.

જીવોની રક્ષા માટે સરકારે વિવિધ પ્રકારના કાયદા ઘડ્યા છે. તેમાં વન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરવા કે તેમને પકદવા પર, અભ્યારણ્યમાં પરવાનગી વગર પ્રવેશ કરવા પર તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોમાં પશુઓને ચરાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ ગુનાઓ માટે સજાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.

વન્ય જીવોની સુરક્ષા માટે વન્ય જીવ બોર્ડની ભલામણો સંદર્ભે ભારતીય સંસદે ‘વન્ય જીવ સુરક્ષા અધિનિયમ’ બનાવ્યો છે અને દેશનાં મોટા ભાગના રાજ્યોમાં ‘રાજ્ય જીવ સલાહકાર બોર્ડ’ સ્થાપવામાં આવ્યાં છે.

વન્ય જીવોની સુરક્ષા માટે દેશમાં અભયારણ્યો, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રોની રચના કરવામાં આવી છે, તે પૈકી ગુજરાતમાં 22 અભયારક્ષ્યો, 4 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને 1 જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર બનાવવામાં આવ્યું છે.

જે વન્ય પ્રાણીઓન આસ્તિત્વ સામે જોખમ હોય કે જે પ્રાણીઓ વિનાશને આરે હોય એવાં વિશિષ્ટ પ્રાણીઓની પ્રજાતી માટે સરકારે સંરક્ષણની ખાસ પરિયોજના બનાવી છે.

દેશના રાષ્ટ્રીય પાણી વાઘની સંખ્યામાં થઈ રહેલા ઘટાડાને ધ્યાનમાં લઈ ભારત સરકારે ઈ.સ. 1973માં ‘પ્રોજેક્ટ ટાઈગર’ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. તે મુજબ વાઘના રક્ષણ અને સંવર્ધન માટે દેશમાં 9 આરક્ષિત ક્ષેત્રો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં હાલ 48 વિસ્તારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

એશિયાઈ સિંહોની સુરક્ષા માટે ગીરમાં ‘સિંહ પરિયોજના’ શરૂ કરવામાં આવી છે.

એ મુજબ કશ્મિરી બારાસિંગા નામની દુર્લભ હરણની પ્રજાતી માટે ‘હુંગલ પરિયોજના’ ખારા પાણીના મગમચ્છ પરિયોજના, ભારતીય ગેંડાના રક્ષણ માટે ‘ગેંડા પરિયોજના’, હિમદિપડા પરિયોજના’ વગેરે પરિયોજનાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે.

સરકાર અસુરક્ષીત પ્રાણીઓના રક્ષણની યોજના બનાવી ‘પ્રકૃતિ શિક્ષન શિબિરો’ દ્વારા પ્રજામાં જાગરુકતા લાવવાનું કામ કરે છે.




ભારતના વન્ય જીવોની માહિતી આપો. 

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક દાયકાથી વન્ય જીવોના અસ્તિત્વ પર જોખમ ઊભું કર્યું છે, તેથી વન્ય જીવોની સંખ્યામાં ઘટાડો થયેલો જોવા મળે છે.

આજથી સો વર્ષ પહેલાં ભારતમાં વાઘની સંખ્યા હજારોમાં હતી. વન અને પર્યાવરણ મંત્રાલયના ઈ.સ. 2014ના અંદાજ પ્રમાણે આજે તેમની સંખ્યા 2226 જેટલી છે.

દુધાળા પશુઓની સારવારમાં વપરતી પ્રતિબંધિત ડાયક્લોફેન્સ નામની દવાથી દૂષિત થયેલું માંસ ખાવાથી ગીધની પ્રજાતી નામશેષ થઈ રહી છે.

20મી સદીના પ્રરંભમાં ભારતના જંગલોમાં જોવા મળતા ચિત્તા આજે સમગ્ર દેશમાંથી થઈ ગયા છે.

એક સમયે એશિયાઈ સિંહો મધ્ય-પૂર્વ એશિયાઈ દેશોના જંગલોમાં વિહરતા જોવા હતા. તે આજે માત્ર ગીરનાં જંગલોમાં જોવા મળે છે. ‘વાઘ પરિયોજના’ના અમલથી તેનું સંવર્ધન થતાં ઈ.સ. 2015માં તેની સંખ્યા 523 જેટલી થઈ છે.

એક સમયે દેશમાં સારસ પક્ષી મોટી સંખ્યામાં જોવા મળતાં હતાં. આજે એ પક્ષીઓની સંખ્યા ઘટી ગઈ છે.

ગુજરાતનાં પર્વતીય જંગલોનું મૂળ રહેવાસી શ્યામ ગરુડ પક્ષી કોઈક વખત જ જોવા મળે છે.

ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર તાલુકાનાં પર્વતીય જંગલોમાં સહજ જોવા મળતું ચિલોત્રો પક્ષી આજે ભાગ્યેજ જોવા મળે છે.