Chapter Chosen

સરકારનાં અંગો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
લોકસભાની રચના સમજાવો. 

ભારતની સંસદ નીચલા ગૃહ ને ઉપલા ગૃહ એમ ને ગૃહોની બનેલી છે.

સંસદનું નીચલું ગૃહ ‘લોકસભા’ કહેવાય છે. તે પ્રજા દ્વારા સીધેસીધા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનું બનેલું છે.

સમાન્ય રીતે લોકસભાની ચૂંટણી દર પાંચ વર્ષે થાય છે. લોકસભાની કુલ સભ્યસંખ્યા 545 છે.

જો ઍગ્લો-ઈન્ડિયન જાતિનો કોઈ સભ્ય ન ચૂંટાયો હોય, તો રાષ્ટ્રપ્રમુખ એ જાતિના 2 સભ્યોની નિમણૂક કરે છે.

દરેક રાજ્યને તેની વસ્તીની સંખ્યાના પ્રમાણમાં બેઠકો મળે છે.

દરેક રાજ્યને તથા સંઘશાસિત પ્રદેશને વિવિધ મતદર વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે અને દરેક મતદાર વિભાગ એક સભ્યની ચૂંટણી કરે છે.

લોકસભાના સભ્યો 18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના મતદારો પુખ્તવય મતાધિકારના ધોરણે ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિથી ચૂંટે છે.

લોકસભામાં હરિજનો, આદિવાસીઓ અને અન્ય પછાત વર્ગો માટે કેટલી બેઠકો અનામત રાખવામાં આવે છે.

લોકસભાના સભ્યો પોતાનામાંથી લોકસભાના સ્પીકરના અને ડેપ્યુટી સ્પીકરને ચૂંટે છે.

25 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરનો કોઈ પણ ભારતીય નાગરિક લોકસભાની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે. જોકે સરકારી પગારદાર કર્મચારીઓ, માનસિક રીતે અસ્થિર, નાદાર અને જેલની સજા પામેલા ગુનેગારો લોકસભામાં ઉમેદવારી નોંધાવી શકતા નથી.

સામાન્ય રીતે લોકસભાની મુદત પાંચ વર્ષની હોય છે. પરંતુ અસાધરણ સંજોગોમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ તેને મુદત પહેલાં બરખાસ્ત કરી શકે છે. દેશમાં કટોકટીની પરિસ્થિતિ જાહેર કરવામાં આવી હોય ત્યારે તેની મુદત એક વર્ષ લંબાવી શકાય છે.


રાજ્યની ધારાસભાની રચના સમજાવો. 

આપણા દેશમાં રાજ્યોમાં ધારાસભા એકગૃહી છે, તે કેટલાક રાજ્યોમાં દ્વિગૃહી છે.

રાજ્યની ધારાસભાનું નીચલું ગૃહ ‘વિધાનસભા’ અને ઉપલું ગૃહને ‘વિધાનપરિષદ’ કહે છે.

વિધાનસભાની રચના : વિધાનસભાની રચના પ્રત્યક્ષ ચૂંટણીથી થાય છે.

વિધાનસભાની બેઠકો રાજ્યની વસ્તીના ધોરણો ફાળવવામાં આવી છે.

કોઈ પણ રાજ્યની વિધાનસભાની સંખ્યા 500 થી વધુ અને 60 થી ઓછી ન હોવી જોઈએ.

25 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર ધરાવતો અને કોઈ પ્રકારે કાયદેસર રીતે ગેરલાયક ઠર્યો ન હોય તેવો ભારતનો નાગરિક વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે.

વિધાનસભાના સભ્યોને રાજ્યના સામાન્ય મતદારો પુખ્તવય મતાધિકારના ધોરણે, ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિથી ચૂંટે છે.

વિધાનસભાની મુદત સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષની હોય છે. તેની મુદત પૂરી થતાં તેનું વિસર્જન થાય છે.

અસાધારણ સંજોગોમાં રાજ્યપાલ તેની મુદત થોડા સમય માટે લંબાવી શકે છે. અથવા મુદત પહેલાં બરખાસ્ત કરે શકે છે.

આ પ્રમાણે રચાયેલી વિધાનસભા પોતાના સભ્યોમાંથી સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકર ચૂંટે છે.

વિધાનપરિષદની રચના : વિધાનપરિષદ કાયમી ગૃહ છે. પરંતુ દર બે વર્ષેને અંતે તેના સભ્યોની કુલ સંખ્યાના bold 1 over bold 3ભાગના સભ્યો નિવૃત થાય છે અને તેટલા બીજા સભ્યો ચૂંટવામાં આવે છે. તેથી દરેક સભ્ય 6 વર્ષની મુદત માટે ચૂંટાય છે.

વિધાનપરિષદની સભ્યસંખ્યા વિધાનસભાના સભ્યોની સંખ્યાના bold 1 over bold 3 ભાગથી વધારે હોવી જોઈએ તેમજ 40 થી ઓછી પણ ન હોવી જોઈએ.

વિધાનપરિષદના સભ્યોની ચૂંટણી પરોક્ષ રીતે થાય છે.

રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્યો, રાજ્યની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓના સભ્યો, રાજ્યના નોંધાયેલા સ્નાતકો, માધ્યમિક શાળાના નોંચાયેલા શિક્ષકો તથા કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓના નોંધાયેલા આધ્યાપકોનાં બનેલાં મતદારમંડળો વિધાનપરિષદના સભ્યોને ચૂંટે છે.

આ રીતે રચાયેલી વિધાપરિષદ પોતાના સભ્યોમાંથી સ્પીકરાને ડેપ્યુટી સ્પીકરને ચૂંટે છે.


રાજ્યસભાની રચના સમજાવો. 


રાજ્યસભા રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતું સંસદ ઉપલું ગૃહ છે.

તે કાયમી ગૃહ છે. તેનું ક્યારેય વિસર્જન થતું નથી. પરંતુ દર બે વર્ષને અંતે તેના સભ્યોમાંથી કુલ સંખ્યાના bold 1 over bold 3 ભાગના સભ્યો નિવૃત થાય છે અને તેમની જગ્યાએ તેટલા જ બીજા નવા સભ્યો ચૂંટાય છે.

રાજ્યસભાના દરેક સભ્યના હોદ્દાની મુદત 6 વર્ષની છે.

30 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર ધરાવતો કોઈ પણ ભારતીય નાગરિક રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે. તે નાદાર, માનસિક રીતે અસ્થિર મગજનો કે સજા પામેલ અને ગુનેગાર ન હોવો જોઈએ.

રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી આડકતરી રીતે થાય છે. તેને કુલ સભ્ય સંખ્યા 250ની છે, જેમાંથી 238 સભ્યોની ચૂંટણી પ્રત્યેક રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્યો તે રાજ્યની વસ્તીના ધોરણે કરે છે. બાકીના 12 સભ્યો તરીકે રાષ્ટ્રપ્રમુખ સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, શિક્ષણ, સમાજસેવા, રમતગમત, સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિ વગેરે ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જ્ઞાન અને વિશિષ્ટ પ્રતિભા ધરાવતા વ્યક્તિઓને નીમે છે.

ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખ હોદ્દાની રૂએ રાજ્યસભાના ચૅરમૅનને ચૂંટે છે.

રાજ્યસભાના સભ્યો પોતાનમાંથી ગૃહના વાઈસ ચૅરમૅનને ચૂંટે છે.

રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, લાયકાત અને હોદ્દાની મુદત જણાવો. 

રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીઓ : ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી પરોક્ષ પદ્ધતિથી થાય છે.

સંસદના બંને ગૃહોના સભ્યો અને બધાં જ રાજ્યોની વિધાનસભાઓના સભ્યોનું બનેલું મતદારમંડળ રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી કરે છે.

રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી સપ્રમાણ પતિનિધિત્વની પ્રથાથી, ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિ દ્વારા થાય છે. પ્ર્ત્યેક સભ્યને એક મતગણાય છે.

સંસદસભ્ય અને દરેક ધારાસભ્યના મતનું મુલ્ય અગાઉથી નક્કી કરવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રપ્રમુખની લાયકાતો : ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખના પદ માટેનો ઉમેદવાર નીચેની લાયકાતો ધરવાતો હોવો જોઈએ.

તે ભારતના નાગરિક હોવા જોઈએ.

તેમની ઉંમર 35 વર્ષ કરતાં ઓછી ન હોવી જોઈએ.

તે સંઘસરકાર કે રાજ્ય સરકારનો પગારદાર નોકર ન હોવા જોઈએ.

તે લોકસભાના સભ્ય થવાની લાયકાત ધરાવતા હોવા જોઈએ.

તે સંસદ કે રાજ્યની ધારાસભાના સભ્ય ન હોવા જોઈએ. જો તે સભ્ય હોય, તો રાષ્ટ્રપ્રમુખ ચૂંટાય ત્યારે એ સભ્યપદેથી રાજીનામું આપવું પડે છે.

રાષ્ટ્રપ્રમુખના હોદ્દાની મુદત : રાષ્ટ્રપ્રમુખ જે દિવસે પોતાનો હોદ્દો સ્વીકારે, તે દિવસથી પાંચ વર્ષની મુદત સુધી તે એ હોદ્દા પર રહી શકે છે. તે પહેલાં તેઓ ઈચ્છે તો રાજીનામું આપીને હોદ્દાનો ત્યાગ કરી શકે છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ હોદ્દા પર ચાલુ હોય ત્યાં સુધી તેમની પર કોઈ ફોજદારી મુકદમો ચલાવી શકાતો નથી કે તેમની ધરપકડ કે કેદનો હુકમ થઈ શકતો નથી.

બંધારણનાભંગના કે એવા અન્ય કોઈ રાષ્ટ્રીય હિતની દ્રષ્તિએ ગંભીર ગણાય એવા ગુના માટે સંસદ રાષ્ટ્રપ્રમુખને પદભ્રષ્ટ કરે શકે છે.

હોદ્દાની મુદત પૂરી થતાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ બીજી વખત પ્રમુખપદ માટે ઉમેદાવારી કરે શકે છે.


લોકસભાના અધ્યક્ષ વિશે માહિતી આપો. 

લોકસભાના સભ્યો પોતાની પહેલી બેઠકમાં પોતાનામાંથી એક સભ્યની સ્પીકર તરીકે ચૂંટણી કરે છે.

લોક્સભા જેટલી મુદત સુધી ચાલે ત્યાં સુધી તે સ્પીકર તરીકે કામ કરે છે. પરંતુ તે દરમિયાન તે સ્વેચ્છાએ રાજીનામું આપી શકે છે. નવી લોકસભાની રચના થાય ત્યાં સુધી તે હોદ્દા પર ચાલુ રહે છે. 14 દિવસની નૉટિસથી લોકસભાના સભ્યો સાદી બહુમતીથી ઠરાવ પસાર કરીને સ્પીકરને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકે છે.

સ્પીકર લોકસભાનું અધ્યક્ષ સ્થાન સંભાળે છે અને ગૃહમાં થતી ચર્ચા તેમજ કાર્યવાહીનું સંચાલન નિયમ અનુસાર તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ રીતે કરે છે.

તે ગૃહનું ગૌરવ, વ્યવસ્થા, શિસ્ત અને માનમરતબો જાળવે છે.

તે ગૃહના સભ્યોને પ્રશ્નો પૂછવાની મંજૂરી આપે છે. લોક્સભામાં થતાં ભાષણો કે ટીકાઓ અધ્યક્ષને ઉદ્દેશીને જ થાય છે. અંગ્રેજી કે હિંદી ભાષા ન જાણતા સભ્યને તે માતૃભાષામાં સંબોધવાની, બોલવાની પરવાનગી અધ્યક્ષ આપે છે.

ગૃહની કાર્યવાહી દરમિયાન ઉપસ્થિત થતી ચર્ચાસ્પદ બાબતો પર તે ચુકાદા આપે છે.

પોતાના આદેશનું ઉલ્લંઘન કરનાર સભ્યને સ્પીકર ગૃહના કાર્મચારીઓ દ્વારા ગૃહમાંથી બહાર કાઢી શકે છે.

ગૃહના સંચાલનમાં સભ્યો વારંવાર ખલેલ પહોંચાડતાં હોય અને તેઓ સ્પીકરની વિનંતીને માન ન આપતા હોય ત્યારે સ્પીકર ગૃહનું કામકાજ સ્થગિત કરી શકે છે. તે ગૃહને મુલત્વી રાખે છે.

આધ્યક્ષની પરવાનગી વિના કોઈ પણ સભ્ય ગૃહમાં સતત 60 દિવસ સુધી ગેરહાજર રહે, તો તેની બેઠક ખાલી થયેલી ગણાય છે.

સમાન્ય રીતે સ્પીકર ગૃહના કોઈ પણ ઠરાવ પર પોતાનો મત આપતા નથી. પરંતુ કોઈ પણ ઠરાવ પર સરખા મત પડે ત્યારે તે પોતાનો ‘નિર્ણાયક મત’ આપેને ઠરાવ પસાર કરવામાં સહાય કરે છે.