Chapter Chosen

સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારત

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ટુંકનોંધ લખો. 
રાજ્ય પુનરચનાપંચની ભલામણો  

1 ઑક્ટોબર, 1953ના રોજ વર્ગના ચેન્નાઈ રાજ્યમાંથી ભાષાના ધોરણે આંધ્ર પ્રદેશના નવા રાજ્યની રચના કરવામાં આવી. એ પછી ભાષાના ધોરણે રાજ્યોની નવેસરથી રચના કરવાની માંગણી આખા દેશમાં થવા લાગી.

આથી કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોની પુનરચનાના પ્રશ્નનો અભ્યાસ કરી જરૂરી ભલામણો કરવા ઈ.સ. 1953માં સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયમૂર્તી ફઝલઅલીના અધ્યક્ષપદે ‘રાજ્ય પુરરચનાપંચ’ની નિમણુક કરી. હદયનાથ કુંઝરું અને કે.એમ. પાનિકરને એ પંચના સભ્યો તરીકે નિમ્ણૂક કરવામાં આવી. સમગ્ર દેશમાં વિવિધ રાજ્યોની પ્રજાના અભિપ્રાયો, મંતવ્યો, રજુઆતો, મુલાકાતો તેમજ પત્રવ્યવહાર દ્વારા સૂચનો મેળવી રાજ્ય પુનરચના પંચે તેનો અહેવાલ 30 સપ્ટેમ્બર, 1955ના રોજ કેન્દ્ર સરકારને સોંપ્યો.

સંસદમાંએ અહેવાલની વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી. સંસદે રાજ્યોની પુનરચના કરવા માટે ભારતના બંધારણમાં સુધારો કરતો ખરડો પસાર કર્યો.

એ ખરડાને રાષ્ટ્રપ્રમુખની મંજૂરે મળતાં 1 નવેમ્બર, 1956થી તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો.

રાજ્ય પુનરચનાપંચની ભલામણો મુજબ દેશનાં ચાર પ્રકારના રાજ્યો રદ કરવામાં આવ્યાં અને 14 ઘટકરાજ્યો અને 5 કેન્દ્રશાસિત સંઘપ્રદેશોમાં રાજ્યોની પુનરચના કરવામાં આવી.

એ ચૌદ પૈકી મોટા ભાગનાં રાજ્યોની રચના ભાષાના ધોરણે કરવામાં આવી હતી.


ટુંકનોંધ લખો. 
જુનાગઢનું ભારતીય સંઘમાં જોડાણ 

જુનાગઢ સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું છે. જુનાગઢનો નવાબ મુસ્લિમ હતો, જ્યારે રાજ્યની મોટાભાગની વસ્તી હિંદુઓની હતી.

નવાબે પ્રજાની ઈચ્છા વિરૂદ્ધ આઝાદીના દિવસે જ જુનાગઢનું પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ કર્યું. પાકિસ્તાને તેને મંજુર કર્યું.

સરદાર પટેલે તાત્કાલિક વળતાં પગલાં લેવાનું નક્કી કર્યું.

જુનાગઢને સ્વતંત્ર કરી તેને ભારતીય સંઘમાં જોડાવા માટે મુંબઈમાં જુનાગઢના નાગરિકોએ ‘આરઝી હુકુમત’ની સ્થાપના કરી.

સૌરાષ્ટ્રના બધા રાજ્યોએ અને લોકોએ નવાબના પાકિસ્તાન સાથેનો જોડાણનો વિસોધ કર્યો. નવાબે જુનાગઢના લોકોને ત્રાસ આપવા માંડ્યો.

ભારતન સૈન્યે અને નૌકાદળે જુનાગધને ચારે બાજુએથી ઘેરી લીધું. આખરે નવાબ પોતાની સલામતી માટે પાકિસ્તાન ભાગી ગયો.

9 નવેમ્બર, 1947માં ભારત સરકારે જુનાગઢને સંપૂર્ણપણે ભારતીય સંઘ સાથે જોડી દેવાની તરફેણ કરી.

આમ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની કુનેહ અને જુનાગષના નાગરિકોની ઈચ્છાશક્તિ વડે જૂનાગઢનું ભારતીય સંઘ સાથે જોડાણ થયું.


ટુંકનોંધ લખો. 
હૈદરાબાદનું ભારતીય સંઘ સાથે જોડાણ 

હૈદરાબાદ રાજ્ય દક્ષિણ ભારતમાં આવેલું છે. હૈદરાબદના નિઝામે પોતાના રાજ્યને 15 ઑગષ્ટના દિવસે જાહેર કર્યું.

ભારત સરકારે નિઝામને ભારતીય સંઘમાં જોડાઈ જવાની અનેક વખત વિનંતી કરી. ભારત સરકારે તેને સમજાવ્યુંં કે હૈદરાબાદની ચારે બાજુ ભારતીય સંઘના પ્રદેશો આવેલા છે એટલે તે એક સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે ટકી શકશે નહિ.

જોડાણ અંગે નિઝામે પોતાનું મંતવ્ય સ્પષ્ટ કરતાં જણાવ્યું કે, જો ભારતના ભાગલા પડશે તો ભૌગિલિક કારણ સર પાકિસ્તાન સાથે અને વૈચારિક કારણોસર ભારત સાથે જોડાઈ શકશે નહિ. આથી તેણે સ્વતંત્ર રહેવાનું પસંદ કર્યું.

સરદાર પટેલે નિઝમને સમજાવવા તેની સાથે વાટાઘાટો શરૂ કરી. નિઝામ વતી વાટાઘાટો કરનાર અધિકારીઓને સ્પષ્ટ કહી દીધું કે, હૈદરાબાદના લોકો ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવાની તીવ્ર ઈચ્છા ધરાવે છે. તેથી તેમની ઈચ્છા મુજબ હૈદરાબાદનું ભારાતીય સંઘ સાથે જોડાણ કરવું એ સૌના હિતમાં છે.

એ સમયે નિઝામના અધિકારીઓએ અને સૈન્યે પજા પર ત્રાસ ગુજારવાનું શરૂ કર્યું. લોકોને એમાંથી બચવા માટે ભારત સરકારે હૈદરાબાદ સામે ‘પોલીસ પગલાં’ભરીને 18 સપ્ટેમ્બર, 1948ના રોજ તેને ભારતીય સંઘ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું. નિઝામે શરણાગતિ સ્વીકારી. નિઝામને તેનાં હિતોની બાયધરી આપવામાં આવી.

હૈદરાબાદના જોડાણની સમગ્ર કાર્યવાહીમાં કનૈયાલાલ મુનશીની ભૂમિકા મહત્વની હતી.


ટુંકનોંધ લખો. 
કશ્મીરનો પ્રશ્ન 


ભારતને સ્વરાજ્ય મળ્યું એ સમયે કશ્મીર મહારાજા હરિસિંહ ડોગરા મૂંઝવણમાં હતા. કારણ કે તેમણે ભારત સાથેના જોડાણખત પર સહી કરી નહોતી.

આ દરમિયાન પાકિસ્તાને કશ્મીરમે પોતાની સાથે જોડવા માટે કશ્મીર પર આક્રમણ કર્યું. પાકિસ્તાનના સૈનિકોએ કશ્મીરમાં લૂંટફાટ અને અત્યાચાર શરૂ કર્યા. આ કટોકતીની સ્થિતિમાં રક્ષણ મેળવવા રાજા હરિસિંહે ભારતની લશ્કરી મદદ માંગી.

ભારત સરકારે તેમણે ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવા માટેના ‘જોડાણખત’ પર સહી કરવા જણાવ્યું.

તેથી રાજા હરિસિંહે તાબડતોબ જોડાણખત પર સહિ કરી. એ પછી ભારત સરકારે કશ્મીરમાં તાત્કાલિક ધોરણે લશ્કર મોકલીને આક્રમણખોરોને ભગાડી મૂક્યાં.

પરતુ એ દરમિયાન પાકિસ્તાને કાશ્મીરના ત્રીજા ભાગ પર પોતાનો લશ્કરી કબજો જમાવી દીધો.

એ ભાગ પાછો મેળવવા ભારત સરકારે પાકિસ્તાન વિરૂદ્ધ સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં ફરિયાદ નોંધાવી. સલામતી સમિતિએ યુદ્ધવિરામ કરવા જણાવ્યુ.

જમ્મુ-કશ્મીર રાજ્યના ત્રીજા ભાગ પર પાકિસ્તાનનો આજે પણ અંકુશ છે. પરંતુ કશ્મીર કાયદેસર રીતે ભારતનો જ ભાગ છે તે હકીકત નિર્વિવાદ છે.

આજે પણ કશ્મીરનો પ્રશ્ન ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સબંધોનો સળગતો પ્રશ્ન છે.


બંધારણનો અમલ શરૂ થયો ત્યારે ભારતમાં કેટલા વર્ગનાં રાજ્યો હતા ? કયા કયા ? 

26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ બંધારણ્નો અમલ શરુ થયો ત્યારે ભારતમાં अ ब क આને ड વર્ગોના ચાર પ્રકારોન અરાજ્યો હતાં. આ ચાર વર્ગના રાજ્યોનો દરજ્જો એક સમાન નહોતો :

अ વર્ગના રાજ્યો : 1. આંધરપ્રદેશ, 2. અસમ, 3. બિહાર, 4. મુંબઈ, 5. મદ્રાસ, 6. ઓડિશા, 7. પંજાબ, 8. ઉત્તર પ્રદેશ અને 9. પશ્ચિમ બંગાળ

ब વર્ગના રાજ્યો : 1. હૈદરાબાદ, 2. જમ્મુ-કશ્મીર, 3. મધ્ય પ્રદેશ, 4. મૈસુર, 5. પેપ્સુ, 6. રાજસ્થાન, 7. સૌરાષ્ટ્ર, 8. ત્રાવણકોર-કોચી

क વર્ગના રાજ્યો : 1. અજમેર, 2. બિલાસપુર, 3. ભોપાલ, 4. કુર્ગ, 5. દિલ્લી, 6. હિમાચલ પ્રદેશ, 7. કચ્છ, 8. મણિપુર, 9. ત્રિપુરા, 10. વિંધ્ય પ્રદેશ.