Chapter Chosen

બ્રહ્માંડ

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

અવકાશ સંશોધનમાં કૅપ્લરનું યોગદાન જણાવો.


16મી સદીમાં જહૉન કૅપ્લરે ગ્રહોની ગતિ માટેના નિયમો આપ્યા તેના મત અનુસાર સુર્ય એ કોઈ પણ ગ્રહની કક્ષાઅના ભૌમિતિક કેન્દ્વ પર નથી. તે લંબવૃત્તીય કક્ષાના કોઈ એક કેન્દ્ર પર છે.

શું સુર્ય એ બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે? શા માટે?


ના. 20મી સદીની શરૂઆતમાં સ્પષ્ટ થયું કે સુર્યમંડળ એ આકાશગંગા(મિલ્કી વે)નો એક ભાગ છે.જેમાં સુર્ય આકાશગંગા કેન્દ્રથી 30,000 પ્રકાશવર્ષ દુર હોવાનું સાબિત થયું.

આમખી શકાય કે સુર્ય એ બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં નથી,પરંતુ આકાશગંગામાંના અબજો તારાઓમાંનો એક જ છે.

સુર્યમંડળ એટલે શું? સુર્યમંડળના ગ્રહોનાં નામ ક્રમમાં લખો.


સુર્ય,સુર્યની આસપાસ ફરતા ગ્રહો,લઘુગ્રહો તથા ગ્રહોની આસપાસ ફરતા ઉપગ્રહો,ઉલ્કાઓ અને ધુમકેતુઓના બનેલા સમુહને સુર્યમંડળ કહે છે.

સુર્યમંડળમાં નવ ગ્રહો,આ ગ્રહોની આસપાસ પરિક્રમણ કરતા 102થી વધુ ઉપગ્રહો અને એક લાખથી વધુ લઘુગ્રહો આવેલા છે.

ગ્રહોને જે-તે કક્ષામાં રાખવા માટે જરૂરી એવું કેન્દ્રગામી બળ એ ગ્રહ અને સુર્ય વચ્ચે લાગતા ગુરુત્વાકર્ષણ બળની મદદથી પુરું પડે છે.

સુર્યમંડળના ગ્રહોનાં નામ :

બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ, નેપ્ચ્યુન અને પ્લુટો.

પ્લુટોને નાના ગ્રહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

‘સુર્ય એ પૃથ્વી પરના જીવોની ઉત્પત્તિ અને ઉત્કાંતિ માટે આવશ્યક છે’ સમજાવો.


સુર્યમંડળના કુલ દ્રવ્યનો 99.86% જથ્થો સુર્ય ધરાવે છે અને પૃથ્વીને મળતી ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત સુર્ય જ છે.

પૃથ્વીને આ ઊર્જા યોગ્ય માત્રામાં મળતી હોવાથી પૃથ્વી પર પાણી તેનું પ્રવાહી સ્વરૂપ જાળવી રાખે છે,  જે પૃથ્વી પર પાણી તેનું પ્રવાહી સ્વરૂપ જાળવી રાખે છે.જે પૃથ્વી પરના જીવોની ઉત્પત્તિ અને ઉત્ક્રાંતિ માટે આવશ્યક છે.

જો આ વિકિરણ ઊર્જામાં થોડી પણ વધધટ થઈ હોત,તો પૃથ્વી પર જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ શકી ન હોત.

આમ, સુર્ય એ પૃથ્વી પરના જીવોની ઉત્પત્તિ અને ઉત્ક્રાંતિ માટે આવશ્યક છે.

અવકાશ સંશોધનમાં રેડિયો ટેલિસ્કોપની ઉપયોગિતા જણાવો.


પૃથ્વીની આસપાસ આવેલા વાતાવરણને લીધે પ્રકાશય ટેલિસ્કોપથી અવકાશીય પદાર્થોનાં સ્પષ્ટ ચિત્રો મેળવી શકાતા નથી. પ્રકાશીય ટેલિસ્કોપની કેટલીક ક્ષતિઓને કારણે રેડિયો ટેલિસ્કોપની શોધ કરવામાં આવી.

રેડિયો ટેલિસ્કોપ અવકાશમાંથી આવતા રેડિયોતરંગો મેળવીને અવકાશીય પદાર્થો અંગેની સચોટ માહિતી પુરી પાડે છે.

રેડિયો ટેલિસ્કોપ સામાન્ય રીતે માનવવસ્તીથી દુર એવા ઊંચા સ્થાન પર ગોઠવવામાં આવે છે. જેથી રેડિયો, ટીવી.રડાર વગેરેથી થતી વિદ્યુતચુંબકીય ખલેલથી તેને બચાવી શકાય.

રેડિયો ટેલિસ્કોપ પ્રકાશીય (દશ્યપ્રકાશ) તરંગો માટે અવસંવેદનશીલ હોવાથી પ્રકાશીય ટેલિસ્કોપ કરતાં ચડિયાતા છે.દા.ત. હબલ સ્પેસ ટેલિસ્કોપ દશ્યપ્રકાશ,પારજાંબલી અને પારરક્ત તરંગો દ્વારા આપણને અવકાશીય પદાર્થોની બહોળા પ્રમાણમાં માહિતી પુરી પાડે છે.