Chapter Chosen

ભારતની મૂળભૂત સામાજિક સંસ્થાઓ

Book Chosen

સમાજ્શાસ્ત્ર ધોરણ 11

Subject Chosen

સમાજ શાસ્ત્ર

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
કુટુંબસંસ્થાનું મહત્વ સમજાવો. 

માનવસમાજની મહત્વની અને પાયાની સંસ્થા એટલે કુટુંબસંસ્થા એમ કહેવાય. સમગ્ર સમાજવ્યવસ્થાના સફળ અને સુવ્યવસ્થિત સંચાલન તથા અસ્તિત્વ માટે કુટુંબ આધાર પ પુરો પાડે છે.

વ્યક્તિનું સમગ્ર જીવન કુટુંબ સાથે સંકળાયેલું હોય છે, જ્યારે બાળક જન્મે છે ત્યારે તે માત્ર જૈવિક વાસસો જ ધરાવતું હોય છે. બાળકને સામાજિક બનાવવાનું કાર્ય કુટુંબ કરે છે.

જન્મથી મૃત્યુ સુધીની માનવીની વિવિધ આવશ્યકતાઓ કુટુંબ દ્વારા સંતોષાય છે.

કુટુંબ વ્યક્તિને સામાજિક સંસ્કારો દ્વારા સભ્ય બનાવવાનું કાર્ય કરે છે.

દરેક માનવસમાજમાં કુટુંબનું અસ્તિત્વ જોવા મળે છે.

સમાજ માટે પણ ‘કુટુંબસંસ્થા’ મહત્વની છે. કારણ કે, દરેક સમાજને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે નવા સભ્યોની જરૂર પડે છે. કુટુંબસંસ્થા પ્રજનન દ્વારા આ કાર્ય કરે છે.

કુટુંબ માત્ર નવા સભ્યો ઉમેરવાનું જ્કામ નથી કરતું, પરંતુ સમાજ માટે જવાબદાર સભ્યો બનાવવાનું, નવી પેઢીને સામાજિક તથા સાંસ્કૃતિક વારસો આપવાનું અને તેમના સમાજીકરણનું અગત્યનું કાર્ય પણ કરે છે.


માતૃસત્તાક કુટુંબની સમજૂતી આપો. 

માતૃસત્તાક કુટુંબ માતાની સત્તા અને પ્રાધાનતા પર રચાયેલું હોય છે.

આ કુટુંબમાં પુરુષ કરતાં મહિલાનું સ્થાન ઊંચું હોય છે.

બાળકોને વંશ અને વારસો માતા તરફથી મળે છે.

સંતાનોનાં નામ પાછળ માતાનું નામ મુકાય છે. મિલકતનો વાસરો મહિલા-સંતાનોને મળે છે.

આ કુટુંબમાં લગ્ન પછી પતિ પોતાની પત્નીને ઘરે તેના કુટુંબીજનો સાથે રહે છે.

માતૃસત્તાક કુટુંબમાં મહિલાઓ પિતૃસત્તાક કુટુંબની તુલનામાં વધુ સ્વતંત્રતા અને અધિકારો ભોગવે છે.

લગ્નમાં જીવનસાથીની પસંદગી અને જાતીય સંબધની બાબતમાં મહિલાઊને પુરુષ કરતાં વધુ સ્વતંત્રતા હોય છે.

માતૃસત્તાક કુટુંબમાં માતૃવંશીય અને માતૃસ્થાનીય કુટુંબો સમાવિષ્ટ છે. જાતિઓમાં તેમજ દક્ષિણ ભારતમાં નાયર જાતિમાં આવાં કુટુંબો જોવા મળે છે.


લગ્નસંસ્થામાં આવેલાં પરિવર્તનો જણાવો.

મહિલાશિક્ષણ અને મહિલાઓનો વ્યવસાયપ્રવેશ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજી તથા સંચાર-માધ્યમોનો વિકાસ, ઔદ્યોગીકરણ, શહેરીકરણ, કાનૂનીકરણ, બિનસાંપ્રદાયિકતા, વ્યક્તિવાદ, સ્વતંત્રતા અને સમાનતા વગેરે પરિબળોના કારણે આધુનિક સમયમાં લગ્નસંસ્થામાં પરિવર્તનો આવ્યાં છે, જે નીચે પ્રમાણે છે.

1 લગ્નનું ધાર્મિક પાસું નબળું પડ્યું છે :

લગ્નમાં હવે ધાર્મિક વિધીની માત્ર ઔપચારિકતા જોવા મળે છે. લગ્નને પવિત્ર સંસ્કાર અને પવિત્ર બંધન ગણવાનો આદર્શ નબળો પડ્યો છે.

જાતીય પવિત્રતાનું ધાર્મિક મહત્વ ઘટ્યું છે. લગ્ન એક ફરજ છે તેવો ખ્યાલ હવે રહ્યો નથી.

લગ્નને આત્મવિશ્વાસનું સાધન માનવાને બદલે લગ્ન અવરોધરૂપ છે તેવી વિચારસરણી વિકસવા લાગી છે.

લગ્નવિધિમાં ‘કન્યાદાન’ મહત્વની બાબત છે. તેમાં માતા-પિતા પોતાની કન્યાનું વરને દાન કરે છે. તેમાં માતા-પિતા કન્યાની કોઈ કિંમત લેતા નથી, પરંતુ કન્યાદાન ભેટ તરીકે આપવામાં આવે છે.

આજે પણ કન્યાદાનની વિધિ તો થાય છે, પરંતુ તેમાં ભૌતિકતા, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા, દહેજ વગેરે ખ્યાલ વ્યક્ત થાય છે. આમ, કન્યાદાનમાં જે ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક તત્વો હતાં તેની જગ્યાએ હવે સામાજિક અને ભૌતિક તત્વો જોવા મળે છે.

2 હિન્દુ લગ્નમાં વિકસતું કરારી સ્વરૂપ :

હિન્દુ લગ્ન એક સંસ્કાર છે, પરંતુ આધુનિક યુગમાં લગ્નનું સ્વરૂપ એક કરાર થઈ રહ્યું છે.

બિનસાંપ્રદાયિકતા અને વ્યક્તિવાદી વલણોના કારણે લગ્નનાં આધ્યાત્મિક મૂલ્યોમાં પરિવર્તન આવ્યું છે.

ઇ.સ. 1954ના ‘સ્પેશિયલ મૅરેજ ઍક્ટ’ હેઠળ થયેલાં લગ્નોમાં બંનેની સંમતિથી છુટાછેડા મેળવી શકાય છે. કાયદાઓના કારણે લગ્નવય ઊંચી ગઇ છે. વિધવાલગ્ન અને પ્રેમલગ્ન સ્વીકૃત બન્યાં છે.

મહિલા અને પુરુષ બંનેને છુટાછેડાનો અધિકાર મળ્યો છે. જ્ઞાતિઓના નિયમ પ્રમાણે પણ છુટાછેડા મેળવી શકાય છે.
આમ, લગ્નમાં કરારી તત્વોની વિકાસ થયો છે.

આમ, છતાં, લગ્નસંસ્થા પરથી પરંપરાગત આધ્યાત્મિક મૂલ્યોનો પ્રભાવ સંપૂર્ણ અદ્વશ્ય થયો નથી. લગ્ન સમયની વૈદિક વિધિઓ જળવાઇ રહી છે.

પ્રેમલગ્નો અલ્પ પ્રમાણમાં થાય છે. છુટાછેડાનું પ્રમાણ પણ બહુ જ ઓછું છે.

હિન્દુ લગ્નનું પ્રાચીન આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ અંશત: બદલાયું હોવા છતાં તેનું સંસ્કાર તરીકેનું સ્વરૂપ પૂર્ણપણે નષ્ટ થયું નથી.

3 લગ્નવય ઊંચી આવતી જાય છે :

ભારતીય સમાજમાં ભૂતકાળની તુલનામાં બાળલગ્નોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. નવા કાનૂની સુધારા દ્વારા લગ્નવય છોકરા માટે 21 વર્ષની અને છોકરી માટે 18 વર્ષની કરવામાં આવી છે. કાનૂની સુધારા ઉપરાંત મહિલાશિક્ષણનો વિકાસ, ધાર્મિક ખ્યાલોનો તથા જ્ઞાતિના પરંપરાગત રિવાજોનો ઘટેલો પ્રભાવ વગેરે કારણોસર લગ્નવય ઊંચી ગઈ છે. પુખ્તવતે લગ્ન એ હવે રિવાજ બનતો જાય છે.

4 લગ્નસાથીની પસંદગીનાં ધોરણોમાં પરિવર્તન :

પરંપરાગત રીતે લગ્નસાથીની પસંદગી માતા-પિતા કે વડીલો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતી હતી. સમાજમાં લગ્નને બે કુટુંબના જોડાણ તરીકે સ્વીકરવામાં આવતું હયું. વર્તમાન સમયમાં લગ્નસાથીની પસંદગીનાં ધોરણોમાં અને ઇચ્છાને મહત્વ આપે છે. માતા-પિતા લગ્નસાથીની પસંદગીની બાબતમાં દબાણ કરતા નથી. લગ્નસાથીની પસંદગીમાં વ્યક્તિગત લાયકાતને મહત્વ આપવામાં આવે છે.

5 આંતરજ્ઞાતિય લગ્ન શક્ય બન્યાં છે :

વિવિધ કાનૂની પગલાં અને સુધારણા પ્ર્રવૃત્તિઓના પરિણામે જુદી જુદી જ્ઞાતિઓ વચ્ચેના લગ્નસંબંધો માટે અનુકૂળ વાતાવરણ સર્જાયું છે. મહિલાશિક્ષણ, સહશિક્ષણ, સહકાર્ય, પડોશ, પિકનિક અને મેળાવડાઓમાં યુવક-યુવતી વચ્ચે વધતા જતા સંપર્કના કારણે આંતરજ્ઞાતીય લગ્ન શક્ય બન્યાં છે. સરકાર દલિત જ્ઞાતિ અને અન્ય જ્ઞાતિ વચ્ચે થયેલા લગ્નને પ્રોત્સાહન અને આર્થિક સહાય આપે છે. ઇ.સ. 1949ના ‘હિન્દુ મૅરેજ વૅલિડિટી ઍક્ટ’ હેઠળ આંતરજ્ઞાતીય લગ્નને સમર્થન પ્રાપ્ત થયું છે.

6 સ્વ-પસંદગીનાં લગ્નનું પ્રાધાન્ય વધ્યું :

આધુનિક સમયમાં લગ્નસંસ્થામાં સ્વ-પસંદગીની બાબતમાં પરિવર્તન આવ્યું છે. સમાજમાં ચાલતા અનેક પરિબળોના કારણે સ્વ-પસંદગીનાં લગ્ન થવા લાગ્યાં છે. આવાં લગ્નોની સંમતિની બાબતમાં સમાજ ઉદારતા અને સહિષ્ણુતાભર્યું વર્તન દાખવે છે. સ્વ-પસંદગીનાં લગ્નોની સ્વીકૃતિ મળતાં આવાં લગ્નનું પ્રાધાન્ય વધ્યું છે.

7 છુટાછેડાને કાનૂની માન્યતા :

વર્તમાન ભારતમાં મહિલા અને પુરુષ બંનેને કાયદા દ્વારા છુતાછેડાનો સમાન અધિકાર મળ્યો છે. પરંપરાગત ભારતીય સમાજમાં લગ્ન એક પવિત્ર સંસ્કાર મનાતું હોવાથી છૂટાછેડા સમાજમાન્ય ન હતા. ઇ.સ. 1955ના ‘હિન્દુ લગ્ન ધારા’માં છુટાછેડાની જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. દુ:ખી દામ્પત્યજીવનનો અંત લાવવા હવે મહિલાઓ અને પુરુષો છુટાછેડાનો માર્ગ અપનાવી શકે છે. સમાજમાં પણ છુટાછેડાને સ્વીકૃતિ મળવા લાગી છે. છુટાછેડા બાદ પુનર્લગ્ન થવા લાગ્યાં છે. આમ, છતાં, હજુ લગ્નનું એક સંસ્કાર તરીકેનું સ્વરૂપ ટકી રહ્યું છે.

8 બહુપતિ-બહુપત્ની લગ્ન ગેરકાયદેસર બન્યાં છે :

ઇ.સ. 1955ના ‘હિન્દુ મૅરેજ ઍક્ટ’ હેઠળ હિન્દુઓમાં બહુપતિ તેમજ બહુપત્ની લગ્ન ગેરકાયદેસર બન્યાં છે. આ કાયદાના કારણે હિન્દુ સમાજમાં બહુપતિ-પત્ની લગ્નપ્રથાનો સંપૂર્ણ અંત આવ્યો છે.


પિતૃસત્તાક કુટુંબની સમજૂતી આપો. 

પિતૃસત્તાક કુટુંબ પિતાની સત્તા, સ્થાન અને દરજ્જાની પ્રધાનતા પર રચાયેલું છે.

આ કુટુંબમાં પુરુષનું સ્થાન અને દરજ્જો સમાજમાં ઊંચો ગણાય છે.

રાજકીય, આર્થિક, ધાર્મિક અને સામાજિક બાબતોમાં પુરુષ વર્ચસ્વ ભોગવે છે. પિતૃસત્તાક કુટુંબમાં પિતૃવંશીય અને પિતૃસ્થાનીય કુટુંબો સમાઇ જાય છે.

સંતાનોનાં નામ પાછળ પિતાનું નામ મુકાય છે. પિતા તરફથી વંશ અને વારસો પુરુષ-સંતાનોને મળે છે. પુત્ર-સંતાનનું વિશેષ મહત્વ હોય છે.

‘પુત્ર હોવો’ એ અનિવાર્ય ગણાય છે. પુત્ર ન હોય, તો દત્તક પુત્ર લેવામાં આવે છે.

પિતૃસત્તાક કુટુંબમાં પુરુષો વિશેષ સ્વાતંત્ર્ય અને અધિકારો ભોગવે છે.

જીવનસાથીની પસંદગી અને જાતીય સંબંધની બાબતમાં પુરુષોને મહિલા કરતાં વધુ સ્વતંત્રતા મળે છે. મહિલાઓને શોષણ અને અન્યાયના ભોગ બનવું પડે છે.

આધુનિક સમાજમાં ઉદારમતવાદી મૂલ્યો સ્વીકાર્ય બનતાં મહિલાઓના સ્થાનમાં આંશિક ફેરફારો થયા છે. હવે કેટલાક એવા કાયદાઓ થયા છે કે જેથી પુત્રીઓને મિલકતમાં સમાન અધિકારો મળતા થયા છે.


સામાજિક વર્ગનાં લક્ષણો જણાવો. 

દરેક સામાજિક વર્ગ દરજ્જાઓનું બનેલું જૂથ છે. જે સમાન પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે. એક વર્ગ બીજા વર્ગ કરતાં દરજ્જાની બાબતમાં ઊંચો કે નીચો ગણાય છે. સામાજિક વર્ગ એ સમાન દરજ્જો ધરાવતા વ્યક્તિઓનો સમૂહ છે. સામાજિક વર્ગનાં લક્ષણો નીચે પ્રમાણે છે :

1 વર્ગ સભાનતા :

દરેક વર્ગના સભ્યો પોતે અમુક વર્ગનો દરજ્જો ધરાવે છે, તેવી સભાનતા ધરાવે છે. આ સામાજિક વર્ગનું મહત્વનું આત્મલક્ષી લક્ષણ છે. અમુક વિશિષ્ટ સંજોગોમાં વ્યક્તિ પોતાની વર્ગસભાનતા વ્યક્ત કરતી હોય છે.

2 ઊંચ-નીચનો સ્વીકાર :

સામાજિક વર્ગનું મહત્વનું લક્ષણ એ છે કે સામાજિક વર્ગના દરેક સભ્યો એ બાબતનો સ્વીકાર કરતા હોય છે. કે પોતાનો વર્ગ અમુક વર્ગથી ઉંચો છે અને અમુક વર્ગથી નીચો છે.

3 સમાન સામાજિક દરજ્જો :

દરેક સામાજિક વર્ગ સમાન દરજ્જો ધરાવતું જૂથ છે. કોઈ પણ એક સામાજિક વર્ગના તમામ સભ્યો આવક, સંપત્તિ, મિલકત, વ્યવસાય, શિક્ષણ, રાજકીય દરજ્જો વગેરે બાબતોમાં લગભગ સમાન હોય છે. એક જ સામાજિક વર્ગના સભ્યો પાર્સ્પર એકબીજાને સામાજિક રીતે સમકક્ષ માને છે. તેમનાં પારસ્પરિક વર્તનો, વ્યવહાર અને સ6બંધોમાં દરજ્જાની સમાનતા હોય છે.

4 અંતર્લગ્ન :

મોટા ભાગના તમામ સામાજિક વર્ગો અંતર્વિવાહી જૂથ છે. દરેક વર્ગના સભ્યો મોટા ભાગે પોતાના વર્ગમાંથી જ લગ્નસાથી પસંદ કરવાનું વલણ ધરાવતા હોય છે.

5 વર્ગનું એકમ કુટુંબ :

સામાજિક વર્ગ એ કુટુંબનું બનેલું સ્તર છે. વર્ગ ક્રોટિક્રમના સંદર્ભમાં કુટુંબ એ એકમ છે. કુટુંબના બધા સભ્યો સમાન વર્ગ દરજ્જો ધરાવે છે. વ્યક્તિને જન્મથી વર્ગ દરજ્જો પ્રાપ્ત થાય છે.

6 સમાન જીવનશૈલી :

દરેક સામાજિક વર્ગની એક જીવનશૈલી છે. એક સામાજિક વર્ગની જીવનશૈલી બીજા સામાજિક વર્ગથી જુદી પડે છે. એક જ સામાજિક વર્ગના સભ્યો સમાન મૂલ્યો, વલણ અને જીવનપદ્વતિ ધરાવે છે. જીવનશૈલી વ્યાપક ખ્યાલ છે. જેમાં મિલકત, સંપત્તિ, વ્યવસાય, જીવનકાર્ય, મનોરંજનનાં સાધનો વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. કોઇ એક સામાજિક વર્ગના સભ્યો આ બધી બાબતોમાં સમાનતા ધરાવતા હોય છે.

7 સ્વયંજનિત :

સામાજિક વર્ગ સ્વયંજનિત જૂથ છે. સમૂહજીવન, શ્રમવિભાજન કે જન્મગત તફાવતો, સામાજિક વાતાવરણના તફાવતો વગેરે લાક્ષણિકતાઓના કારણે કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપના સામાજિક વર્ગો આપોઆપ ઉદભવે છે. આથી વર્ગહીન સમાજરચના શક્ય નથી.