Chapter Chosen

જળ-પરિવાહ

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
બ્રહ્મપુત્ર નદી પ્રણાલીની માહિતી આપો. 

બ્રહ્મપુત્ર નદી તિબેટમાં સિંધુ અને સતલુજના ઉદ્દગમની નજીક નીકળે છે. તે સિંધુથી સહેજ વધારે લાંબી છે, પણ તેના પ્રવાહનો મોટો ભાગ ભારતની બહાર છે.

તિબેટમાં તે હિમાલયને સમાંતર પૂર્વ તરફ વહી નામચા બરવા શિખરની ફરતે અંગ્રેજી “U” જેવો વળાંક લઈ અરિણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે. અહીં તેણે પર્વત કોરીને 5500 મીટર ઊંડી કોતર જેવી ખીણ બનાવી છે. ભારતમાં તે અરુણાચલ પ્રદેશ અને અસમમાં થઈને વહે છે. અહીં તેને પાણીથી ભરપૂર એવી ઘણી નદીઓ મળે છે.

તિબેટમાં ‘ત્સાગપો’ના નામે અરુણાચલપ્રદેશમાં ‘દિહાંગ’ કે ‘સિતાંગ’ના નામે, અસમમાં ‘બ્રહ્મપુત્ર’ના નામે અને બાંગ્લાદેશમાંં ‘જમુના’ના નામે ઓળખાય છે.

તિબેટમાં ત્સાંગપોમાં પાણી અને કાંપ ઓછાં હોય છે, પણ ભારતમાં તે અસમનાં ભારે વરસાદવાળા પ્રદેશમાં થઈને વહેતી હોવાથી તેમાં પુષ્કળ પાણી અને કાંપનો વધારો થાય છે અને વધારામાં તેમાં અનેક શાખા નદીઓનું પાણી ઉમેરાય છે.

અસમમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી એકબીજા સાથે ગૂંથાયેલા ફાંટાઓમાં વહેંચાઈને એક ગુંફિત નદીના સ્વરૂપે વહે છે. આ કારણે તેના પ્રવાહની વચ્ચે કેટલાક મોટા દ્વીપ પણ બનેલા છે.

દર વર્ષે ચોમાસામાં બ્રહ્મપુત્ર નદીના જળજથ્થામાં મોટા પ્રમાણમાંં વધારો થાય છે. પરિણામે તેમાં અવારનવાર ભારે પૂર આવે છે ત્યારે અસમ અને બાંગ્લાદેશમાં ભયંકર તારાજી થાય છે.


ભારતનાં સરોવરો વિશે મુદ્દાસર લખો. 

ભારતમાં અનેક નાનાં-મોટાં સરોવરો છે.

ભારતમાં મીઠાપાણીના સરોવરો મુખ્યત્વે હિમાલયના ક્ષેત્રમાં છે. તે મોટા ભાગે હિમનદીથી બન્યાં છે. પહાડોના ઢોળાવો પર હિમથી ભરાયેલા ગર્તનો હિમ આબોહવા ગરમ થવાથી પીગળી જતાં પાણી ગર્તમાં જ ભરાઈ રહે છે અને સરોવર રચાય છે.

કશ્મિરનું વુલર સરોવર ભૂગર્ભીય ક્રિયાને કારણે બનેલું છે. તે ભારતનું મીઠા પાણીનું સૌથે મોટું કુદરતી સરોવર છે.

શ્રીનગરનું ડાલ સરોવર, ભીમતાલ, નૈનિતાલ, લોકતક, બડાપાની વગેરે મીઠા પાણીનાં મહત્વનાં સરોવરો છે.

વિસર્પી નદીઓમાં પૂરનાં પ્રકોપના કારણે ઘોડાની નાળ જેવાં સરોવરો રચાયા છે.

સમુદ્રની ભરતીના કારણે દરિયાકિનારે ‘લગૂન’ રચાયા છે.

ઓરિસ્સાનું ચિલ્કા સરોવર, કોરોમંડલ કિનારાનું પુલિકટ સરોવર અને મલબાર કિનારાનું વેમ્બનાડ સરોવર ખારા પાણીના મોટાં ‘લગૂન’ સરોવરો છે. તેમાં ચિલ્કા સૌથી મોટું સરોવર છે. તે ભારતનું સૌથી મોટું કુદરતી સરોવર છે.

રાજસ્થાનનું સાંભર ખારા પાણીનું સરોવર છે. તેના પાણીમાંથી મીઠું પકવાય છે.

ભારતનાં અનેક માનવરચિત સરોવરો નદીઓ પર બંધ બાંધવાથી રચાયેલા છે.


ભારતીય દ્વીપકલ્પની નદીઓ વિશે ટુંકમાં માહિતી આપો.


ભારતીય દ્વીપકલ્પની મોટા ભાગની નદીઓના પાણીનો જથ્થો માત્ર વરસાદ પર આધારિત છે. તેથી તે મોસમી કે હંગામી છે. 

ઉનાળામાં મોટા ભાગની નદીઓમાં પાણી ઓછું થઈ જાય છે કે બંધ થઈ જાય છે. 

હિમાલયની નદીઓ છીછરી છે. 

મોટા ભાગની નદીઓ પૂર્વ તરફ વહી બંગાળની ખાડીને મળે છે. 

દ્વીપકલ્પીય નદીઓ માટે પશ્ચિમઘાટ મુખ્ય જળવિભાજક છે.

સિંધુ નદી પ્રણાલી વિશે સમજાવો. 

સિંધુ નદી તિબેટમાં કૈલસ-માનસરોવર ક્ષેત્રમાંથી નીકળી ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં વહી ભારતમાં જમ્મુ-કશ્મિરના લદ્દાખ અને બલ્તિસ્તાનમાંથી પસાર થાય છે. અહીં તેણે દુર્ગમ કોતરોનું નિર્માણ કર્યું છે. આ ક્ષેત્રમાં એને જાસ્કાર, શ્યોક, નુબરા, ગિલગિત, હુંજા વગેરે નદીઓ મળે છે.

જમ્મુ-કશ્મિર માંથી તે દક્ષિણ દિશા તરફ વળી પાકિસ્તાનમાં બલ્તિસ્તાન અને ગિલગિટ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરે છે અને અટક શહેર નજીક પર્વતીય ક્ષેત્રની બહાર નીકળે છે. પાકિસ્તાનના પંજાબમાં તેને પંજાબની પાંચ નદીઓ-ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલુજ-નો સંયુક્ત પ્રવાહ પંજનદ મિથાનકોટના ઉપરવસમાં મળે છે. સિંધુ નદીના આગળ વધી તે કરાંચીની પૂર્વ બાજુએ અરબ સાગરને મળે છે. સિંધુ નદીના મેદાનનો ઢોળાવ ધીમો છે.

સિંધુના બેસિનનો bold 1 over bold 3થી વધુ વિસ્તાર ભારતમાં જમ્મુ-કશ્મિર, હિમાચલ પ્રદેશ અને પંજાબમાં આવેલો છે.

સિંધુ વિશ્વની એક લાંબી નદી છે. તેની લંબાઈ આશરે 2900 કિમી છે.


હિમાલયની નદીઓ વિશે ટુંકમાં માહિતી આપો. 

હિમાલયની નદીઓનાં ખીણક્ષેત્રોમોટાં છે. મોટાં છે.

અનેક નદીઓએ હિમાલયમાં તીવ્ર ઢોળાવવાળી ઊંડી ખીણો અને વિશિષ્ટ કોતરો બનાવ્યા છે.

આ નદીઓમાં ચોમાસામાં વરસાદથી અને ઉનાળામાં હિમાલયનાં શિખરોનો બરફ પીગળવાથી પાણી આવ્યા કરે છે. તેથી તે બારમાસી - કાયમી છે.

તે પર્વતાવસ્થામાં ત્રીવ્ર ઘસારો કરી રેતી અને કાંપ મેદાનમાં ઘસડી લાવે છે, જ્યાં નિક્ષેપણ-ક્રિયાથી પૂરનાં મેદાન, ભેખડો, તટબંધ વગેરે સ્વરૂપો રચાય છે.

મેદાનપ્રદેશમાં નદીના તળમાં થતા નિક્ષેપણથી નદીના પ્રવાહમાં વિસર્પણ જોવા મળે છે.