Chapter Chosen

ભારત: ખનીજ અને શક્તિનાં સંસાધનો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ ૧૦

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ખનીજ સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવો. 

ખનીજ સંરક્ષણ માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે.

યોગ્ય ટેકનોલૉજીનો ઉપયોગ : ખનીજો મેળવવા માટે અદ્યતન ટેક્લનોલૉજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો ખનીજો વેડફાઈ જતી અટકાવી શકાય છે.

પુનઃચક્ર : વપરાઈ ગયેલાં લોખંડ, તાંબું, ઍલ્યુમિનિયમ અને કલાઈના ભંગારમાંથી નવેસરથી આ ધાતુઓ મેળવી શકાય છે અને તેમનો ફરીથી ઉપયોગ થઈ શકે છે.

ખનીજોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ : ઓછા પ્રમાણમાં મળતા કે ખલાસ થવાની અણી પર હોય તેવાં ખનીજોના વિકલ્પો શોધવા જોઈએ, જેથી આવાં ખનીજોને લાંબા સમય સુધી બચાવી શકાય. ઉદાહરણ તરીકે, વિદ્યુતને સ્થાને સૌરઉર્જાનો, તાંબાના સ્થાને ઍલ્યુમિનિયમનો, પેટ્રોલને બદલે સી.એન.જી.નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

બિંપરંપરાગત શક્તિ-સંસાધનોનો ઉપયોગ : પવનઊર્જા, સૌરૌર્જા, બાયોગૅસ, ભરતી ઉર્જા, ભૂતાપીય ઊર્જા વગેરે બિનપરંપરાગત શક્તિ-સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ. આ બધા ઉર્જા સ્ત્રોતો પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનાં સંસાધનો છે.

પોષણક્ષમ : પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવણી રાખીને ભવિષ્યની પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણનો લાભ આપવો. આ માટે પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણ જાળવવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.
ખનીજોનો અનુમાનિત જથ્થો નિશ્ચિત કરીને તેનો ઉપયોગ વ્યવસ્થિત અને આયોજનપૂર્વક કરવો જોઈએ.

ખનીજો નાશવંત છે : ખનીજોનું નવીનીકરણ થઈ શક્તું નથી. તેથી તેમનો બહુ વિવિકપૂર્ણ અને કરકસરભર્યો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.

ખાસ જરૂરી અને અનિવાર્ય હોય તેવાં જ કામો માટે ખનીજો વાપરવાં જોઈએ.

ખનીજોનું સંરક્ષણ એક પ્રકારની બચત છે, એ ખ્યાલ સ્વીકારીને ખનીજ સંસાધનોની જાળવણી કરવી જોઈએ.


વિદ્યુતશક્તિ વિશે ટુંકમાં લખો. 

આપણા ઘરમાં પંખા, ટેલિવિઝન, રેડિયો, વૉશિંગમશિન, ફ્રિજ, ટ્યુબલાઈટસ વગેરેને ચલાવવા વિદ્યુતશક્તિની જરૂર પડે છે. પર્યાવરણનાં તત્વોનો ઉપયોગ કરી માનવીએ સંચાલન શક્તિ, ઔદ્યોગિક વિકાસના પાયામાં વિદ્યુતશક્તિ રહેલી છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ થયા પછી વિદ્યુતશક્તિની શોધ થઈ.

ઊર્જાનાં સાધનોને આધારે વિદ્યુતશક્તિના ત્રણ પ્રકર પડે છે : 1. તાપવિદ્યુત, 2. જલવિદ્યુત અને 3. પરમાણુવિદ્યુત.

તાપવિદ્યુત : કોલસો, ખનીજ તેલ કે કુદરતી વાયુનો ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરીને ઉત્પન્ન કરાતી વિદ્યુત‘તાપવિદ્યુત’ કહેવામાં આવે છે.

ભારતના કુલ વિદ્યુતઉત્પાદનની આશરે 70% વિદ્યુત તાપવિદ્યુત છે. ભારતમાં 310થી વધુ તાપવિદ્યુતમથકો સ્થાપવામાં આવ્યાં છે. તેમાં મુખ્યત્વે કોલસો વપરાય છે, કારણ કે તે ભારતમાં મોટા પાયે ઉપલબ્ધ હોવાથી પ્રમાણમાં સસ્તો છે.

તાપવિદ્યુતમથકોમાં લાખો ટન કોલસો વપરાય છે, એટલે તેનું પરિવહન ખર્ચ ઓછું કરવા, સામાન્ય રીતે કોલસાના ક્ષેત્રમાં જ તાપવિદ્યુતમથક સ્થાપવામાં આવે છે.

ભારતમાં મુખ્યત્વે તાપવિદ્યુત પર આધાર રાખતાં રાજ્યો ગુજરાત, અસમ, ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમબંગાળ છે. મહારાષ્ટ્ર, પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા, તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને દિલ્લી પણ સારા પ્રમાણમાં તાપવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરે છે.

જલવિદ્યુત : નદીનાં ધોધના સ્થળે કે ઊંચા સ્થળે જમા કરેલા પાણીને પાઈપ દ્વારા નીચે વહેવડાવીને તેની ગતિશક્તિ દ્વારા ટર્બાઈન ચલાવી ઉત્પન્ન કરવામાં આવતી વિદ્યુત‘ જલવિદ્યુત’ કહેવામાં આવે છે.

તેના ઉત્પાદનમાં માત્ર પાણીનો ઉપયોગ થતો હોવાથી કોઈ પ્રકારનું પ્રદૂષણ થતું નથી. વળી, આ પાણી વૃષ્ટિ દ્વારા મળ્યા કરતું હોવાથી અખૂટ શક્તિસાધન છે.

જલવિદ્યુતના ઉત્પાદન માટે પાણીનો એકધારો પુરવઠો અને જળધોધ માટે પર્વતીય ભૂપૃષ્ઠ જરૂરી છે.

ભારતમાં કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કેરલ, આંધ્ર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ વગેરે રાજ્યોમાં જલવિદ્યુતનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે.

ગુજરાતમાં સરદાર સરોવર, કડાણા અને ઉકાઈ ખાતે જલવિદ્યુત મથકો છે.

નર્મદા નદી પરની ‘સરદાર સરોવર’ યોજનામાં જલવિદ્યુતમથકો 1450 મેગાવૉટ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરશે.

પરમાણુવિદ્યુત : યુરેનિયમ અને થોરિયમ જેવાં કિરણોત્સર્ગી તત્વોના પરમાણુ વિભાજનથી એ વિરાટ ગરમીશક્તિ પેદા થાય છે., તેનો ઉપયોગ પરમાણુવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવા માટે થઈ શકે છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે 450 ગ્રામ યુરેનિયમના પરમાણુ વિભાજનથી આશરે 120 લાખ કિલોવૉટ વિદ્યુતશક્તિ મળે છે.

ભારતમાં છ પ્રમાણુ વિદ્યુતમથકો છે : મહારાષ્ટ્રમાં તારપુર, તમિલનાડુમાં કલ્પક્કમ, રાજસ્થાનમાં કોટા પાસે રાવતભાટા, ઉત્તર પ્રદેશમાં મથુરા પાસે નરોરા, ગુજરાતમાં કાકરાપાર અને કર્ણાટકમાં કૈગા. તેમની કુલ વિદ્યુત ઉત્પાદનની વાર્ષિક ક્ષમતા 2720 મેગાવૉટ જેટલી છે.


અબરખના ગુણધર્મો અને ઉપયોગ લખો. 

અબરખના ગુણધર્મ અને ઉપયોગો નીચે પ્રમાણે છે.

અબરખ પારદર્શક, સ્થિતિસ્થાપકતા તથા ગરમી અને વિદ્યુતનું અવાહક છે. તે વિદ્યુતનું ઊંચું દબાણ સહન કરી શકવાની ક્ષમતા રહેલી છે.

આથી તે વિદ્યુતના ઉપયોગથી ગરમ કરવા માટેના હીટર, ઈસ્ત્રી વગેરે સાધનોમાં વિદ્યુતરોધક તથા અગ્નિરોધક તરીકે ઉપયોગ છે. આ ઉપરાંત, તે અન્ય વિજસાધનો, રેડિયો, ટેલિફોન, વિમાન, મોટર, ગ્રામોફોન, ધ્વનીશોષક પડદા વગેરેમાં વપરાય છે.

તે ચળકાટ આપવા માટે કાચના પૂરક તરીકે પણ ઉપયોગી છે.

ભારતમાં બિહાર, ઝારખંડ, આંધ્ર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન અબરખના ઉત્પાદનમાં મુખ્ય રાજ્યો છે. આ ઉપરાંત મળી આવે છે.

ભારતમાં મસ્કોવાઈટ નામના અબરખનો વિશાળ જથ્થો મળી આવે છે.

અબરખના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારત પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.


ચૂનાના પથ્થરનાં ઉપયોગો જણાવો.


ચૂનાના પથ્થરના ઉપયોગો નીચે પ્રમાણે છે. 

ચૂનાના પથ્થરના ઉપયોગ મોટે ભાગે સિમેન્ટ બનાવવામાં થાય છે. ત

તે લોખંડને પિગળવવાની ભઠ્ઠીમાં તથા રાસાયણિક ઉદ્યોગોમાં, ખાંડના શુદ્ધિકરણમાં થથા ચૂનો, સોડા એશ, સાબુ વગેરેના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે.

ખનીજ તેલ વિશે વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપો.

ખનીજ તેલ પરંપરાગત કે વ્યાપારી શક્તિ-સંસાધન ગણય છે. તે પુનઃઅપ્રાપ્ય શક્તિ-સંસાધન ગણાય છે. તે પુનઃઅપ્રાપ્ય શક્તિ-સંશાધન પણ છે.

ખનીજ તેલની ઉત્પત્તી : તે પ્રસ્તર ખડકોમાંથી મળે છે. આજથી કરોડો વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પરનાં પ્રાણીઓ ભુગર્ભમાં દટાયાં અને તેમનું હાઈડ્રોકાર્બન્સ રૂપાંતર થયું. એ સ્વરૂપ લગભગ પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપનું હતું. આવા કેટલાક ખનીજ તેલ અને કુદરતી વાયુમુક્ત સ્તરો ભૂસંચાલનના કારણે સમુદ્રમાંથી બહાર ઊંચકાઈ આવ્યા. તો કેટલાક સમુદ્રસ્તળિયે જ રહ્યા.

ખનીજ તેલની પ્રાપ્તિ : ઈ.સ. 1886માં ભારતમાં અસમનાં ખનીજ તેલ શોધવા કૂવો ખોદવામાં આવ્યો. તેમાં સફળતા મળતા દેશમાં ખનીજ તેલના ભંડાર શોધવાના સક્રિય પ્રયત્નો શરૂ થયાં. આજે ભારતમાં મુખ્યત્વે ખંભાતના અખાત અને અરબ સાગરના ‘બોમ્બે હાઈ’ ગુજરાત અને અસમમાંથી તથા થોડા પ્રમાણમાં આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડું અને અરુણાચલ પ્રદેશના વિસ્તારમાંથી ખનીજ તેલ મેળવવામાં આવે છે.

ખનીજ તેલના ભંડારોના વિભાગો : ભારતના ખનીજ તેલના ભંડારોને પાંચ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યાં છે : (1) ઉત્તર-પૂર્વના તેલક્ષેત્રો. (2) ગુજરાતનાં તેલક્ષેત્રો, (3) બૉમ્બે હાઈનાં તેલક્ષેત્રો, (4)
પૂર્વ કિનારાનાં તેલક્ષેત્રો અને (5) રાજસ્થાનનાં તેલ ક્ષેત્રો.

ખનીજ તેલના ઉપયોગો : ખનીજ તેલ પરિવહન તેમજ ઉદ્યોગોમાં યાંત્રિક સાધનોનાં સંચાલન બળ કે બળતણ તરીકે વપરાય છે. ખનીજ તેલની આડપેદાશોમાંથી પ્લાસ્ટિક, રંગો, રસયણો, રાસાયણિક ખાતર, વાર્નિશ, આલ્કોહોલ, પૅરેફિન, જંતુનાશક દવાઓ, સિન્થેટિક રેસા વગેરે બને છે.