Chapter Chosen

ભારતના રાજ્યબંધારણનું ઘડતર અને લક્ષણો

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
આમુખનું મહત્વ સમજાવો. 

ભારતના બંધારણની શરૂઆત ભવ્ય આદર્શો, ઉદ્દેશો અને ભાવનાઓ રજૂ કરતા આમુખથી થાય છે.

આમુખમાં સમગ્ર બંધારણનું હાર્દ રજૂ થયું હોવાથી આમુખને બંધારણનો આત્મા કહેવામાં આવે છે.

કોઈ પણ કાયદો ઘદવામાં, તેને પૂર્ણ રીતે સમજવામાં કે તેનું આર્થઘટન કરવામાં આમુખ માર્ગદર્શક બને છે.

કાયદો ઘદવા પાછળ સંસદ કે ધારાસભાઓનો હેતુ, આદર્શ અને નીતિ શાં છે તે સમજવામાં આમુખ દ્વારા મદદ  થાય છે.

કયા પ્રકારની મુશ્કેલીઓના નિરાકરણ માટે કાયદો ઘડવામાં આવી રહ્યો છે, તેની સ્પષ્ટતા આપણને આમુખ દ્વારા થાય છે. આમ, આમુખ બંધારણનો અર્ક છે.

બંધારણને એકોઈ કલમ, મુદ્દા કે શબ્દનું અર્થઘટન કરવામાં આમુખ માર્ગદર્શક બને છે. આમુખ બંધારણની જોગવાઈઓને સમજવામાં હોકાયંત્રની ગરજ સારે છે.

આમુખ રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા તેમજ દેશના નાગરિકો વચ્ચેની બંધુત્વની ઉમદા ભાવનાઓ અને આદર્શોનું ગૌરવપૂર્ણ નિરૂપણ કરે છે.

આમુખ બંધરણનો અંતર્ગત ભાગ નથી. તેને કાયદાનું પીઠબળ પણ નથી. આથી તેની વિગતોના ભંગ બદલ અદાલતોનો આશરો લઈ શકતો નથી. આમ છતા, આમુખને ઉચ્ચ આદર્શો અને ધ્યેયોનું પીઠબળ છે.


સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાની વહેંચણી વિશે સંક્ષેપમાં ચર્ચા કરો. 

બંધારણમાં સંઘસરકાર અને રાજ્યસરકારો વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે.

તેમાં બંને સરકારોનાં કાર્યો અને સત્તાઓનું સંઘયાદી, રાજ્યયાદી, અણુશક્તિ, નાણું અને બૅન્કિંગ, તારઅને ટપાલ, રેલવે, વીમો જેવા 97 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ યાદીમાં સુચવેલા વિષયો પર સંઘસરકાર કાયદા ઘડી શકે છે તેમજ તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.

રાજ્યયાદીમાં મુખ્યત્વે કાયદો અને વ્યવસ્થા, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, કૃષિ-સિંચાઈ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, રાજ્યના આંતરિક વેપાર અને વાણિજ્ય જેવા 66 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ યાદીમાં સૂચવેલા વિષયો પર રાજ્યસરકારો બંને કાયદા ઘડી શકે છે તેમજ તેમાં ફેરફાર પણ કરી શકે છે.

સંયુક્ત યાદીમાં મુખ્યત્વે સીવાની અને ફોજદારી બાબતો; લગ્ન, છૂટાછેડા અને ભરણપોષણ, શિક્ષણ, આર્થિક આયોજન, વેપારે સંઘો જેવા 47 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ યાદીમાં સૂચવેલા વિષયો પર સંઘસરકાર અને રજ્યસરકારો બંને કાયદા ઘડી શકે છે.

આમ, છતાં, કોઈ વિષય પર સંઘ અને રાજ્ય સરકારો કાયદો ઘડે, તો માત્ર સંઘસરકારે ઘડેલો કાયદો જ અમલમાં રહે છે.

જે વિષયો પર કાયદા ઘડવાની સત્તાની વહેંચણી કરવામાં આવી ન હોય, તેમનો સમાવેશ ‘શેષ સત્તા’માં કરવામાં આવ્યો છે. એ વિષયો પર કાયદા ઘડવાની સત્તા માત્ર સંઘસરકારને જ આપવામાં આવી છે.


બંધારણના ઘડતરની પ્રક્રિયા સંક્ષેપમાં વર્ણવો.

25 માર્ચ, 1946ના રોજ બ્રિટિશ સરકારે ત્રણ સભ્યોના બનેલા કૅબિનેટ મિશનને ભારત મોકલ્યું. કૅબિનેટ મિશને રજૂ કરીલી યોજના મુજબ સ્વતંત્ર ભારતનું બંધારણ ઘડવા માટે બંધારણસભાની રચના કરવામાં આવી.

બંધારણસ્સભામાં કુલ 385 સભ્યો હતા.

બંધારણસભામાં વિવિધ કેમ, જાતિ, લિંગ, પ્રદેશો અને રાજકિય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ તેમજ વિવિધ ક્ષેત્રોની તજજ્ઞ વ્યક્તિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.

બંધારણસભામાં જવાહરલાલ નેહરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ, શ્યામપ્રસાદ મુખરજી, એચ.પી.મોદી. એચ.વી.કામથ, ફ્રેન્ક ઍન્થની, એન.ગોપાલ સ્વામીઆયંગર, કૃષ્ણ સ્વામી અય્યર, બલદેવસિઘ વગેરે અગ્રણી નેતાઓ ઉપરાંત બંધારણના નિષણાતો તરીકે ડૉ.ભીમરાવ આંબેડકર અને શ્રી કનૈયાલાલ મુનશી તેમજ સ્ત્રીસભ્યો તરીકે સરોજિની નાયડું અને શ્રીમતી વિજ્યાલક્ષ્મી પંડિત વગેરે સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

બંધરણસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ હતા.

બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કરવા માટે ડો.ભીમરાવ આંબેડકરના આધ્યક્ષપદે ખરડા સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી.

9 ડિસેમ્બર, 1946ના દિવસથી બંધારણસભાએ તેની કામગીરી શરૂ કરી. આ ભગીરથી કાર્ય પૂરુ કરવા કુલ 166 બેઠકો યોજી હતી. એ કામગીરી કુલ 2 વર્ષ, 11 મહિના અને 18 દિવસ ચાલી હતી.

બંધારણમાં પ્રથમ 395 અનુચ્છેદો અને 8 પરિશિષ્ટો હતાં. એ પછી તેમાં સુધારા થતાં 461 અનુચ્છેદો અને 12 પરિસિષ્ટો થયાં.

આ સમય દરમિયાન બંધારણસભાએ બંધારણની દરેક જોગવાઈની વ્યાપક ચર્ચા-વિચારણા કરી, તેને 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ પસાર કર્યું.

26 જાન્યુઆરી, 1950ના દિવસથી બંધારણનો અમલ કરવામાંઆવ્યો અને ભારતને પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર જાહેર કરવામાં આવ્યું. આથી આપણા દેશમાં 26 જાન્યુઆરીનો દિવસ ‘પ્રજસત્તાકદિન’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

ભારતના બંધારણમાં ઈંગ્લૅન્ડ, આયર્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, યૂ.એસ.એ. વગેરે લોકશાહી દેશોનાં કેટલાક વિશિષ્ટ લક્ષણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.


આમુખના નીચેનાઅ ત્રણ અધારસ્તંભોની સંક્ષેપમાં ચર્ચા કરો. 

1 લોકશાહી, 2 સમાજવાદી, 3 બિનસાંપ્રદાયિકતા

1 . લોકશાહી : લોકશાહી શબ્દમૂળ ગ્રીક શબ્દો ‘Demos’ અને ‘Kratos’ પરથી બન્યો છે.

યૂ.એસ.એ.ના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખ આબ્રાહમ લિંકને લોકશાહીની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે આપી છે. ‘Democracy is of the people, for the people and by the people.’ લોકશાહી એટલે લોકો માટે અને લોકો વડે ચાલતું રાજ્ય.

બંધારણના આમુખે ભારતને લોકશાહી રાજ્ય જાહેર કરી તેની સરકરના સ્વરૂપને સ્પષ્ટ કર્યું છે.

ભારતના બંધારણે દેશમાં પ્રજાકીય સાર્વભુમત્વનો સ્વીકાર કરેલ છે. ભારતમાં રાજકીય સત્તા સંપૂર્ણપણે પ્રજાના હાથમાં છે.

આમુખમાં ભારતની લોકશાહી સરકારના લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંતો સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ સ્વીકરશે તેમજ તેને અમલી બનાવશે એવી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

ભારતના મતદારો સાર્વત્રીક પુક્ત વય મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી, પોતાના પ્રતિનિધિઓને 5 વર્ષ માટે ચૂંટે છે. પ્રધાન મંડળની રચના કેન્દ્રમાં સંસદમાંથી અને રાજ્યમાં ધારાસભાઓમાંથી કરવામાં આવે છે.

તેથી કેન્દ્રનું પ્રધાનમંડળ સંસદને અને રાજ્યોનાં મંત્રીમંડળો ધારાસભાઓને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર છે.

આ ઉપરાંત, બંધારણમાં મૂળભૂત હકોની જાહેરાત, રાજ્યનિતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ઉલ્લેખ, સંસદ અને ધારાસભાઓની વિશિષ્ટ સત્તાઓ, નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર, સ્વાયત્તચૂંટણીપંચ વગેરે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે, જે ભારતને લોકશાહી રાજ્ય જાહેર કરે છે.

2 સમાજવાદી : ભારતના બંધારણની મોટા ભાગની જોગવાઈઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પ્રત્યક્ષ કઈ પરોક્ષરૂપે સામાજિક ક્રાંતિ દ્વારા દેશમાંં સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા લાવીને ‘કલ્યાણરાજ’ સ્થાપવાનો છે. 

તેથી આમુખમાં સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા પર તેમજ સામાજિક ન્યાય પર આધારિત સમાજવાદી સમાજરચના સ્થાપવાનું ધ્યેય રાજનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. ભારતના રાષ્ટ્રીય સંસાધનોની ન્યાયયુક્ત વહેંચણી અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

ભારતે મિશ્ર અર્થતંત્ર અપનાવ્યું છે.

બંધારણમાં સમાજવાદી વિચારસરણીમાં પ્રજાનું સામાજિક કલ્યાણ સાધવાનો અને ગરીબ-તવંગર વચ્ચેના ભેદીને નાબૂદ કરે તેમનું જીવનધોરણ ઊંચું લાવીને સામાજિક અને આર્થિક કલ્યાણ સાધવાના પ્રયત્નો કરવા રાજ્યોને માર્ગદર્શન આપ્યું છે.

તેથી ભારતનું બંધારણ એક સમાજિક દસ્તાવેજ છે.

3. બિનસાપ્રદાયિકતા : ભારતના બંધારણે ભરતને બિનસંપ્રદાયિક અથવા ધર્મ નિરપેક્ષ રાજ્ય જાહેર કર્યું છે. બંધારણે બધા નાગરિકોને ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો મૂળભૂત હક આપ્યો છે.

બંધારણની જોગવાઈ મુજબ ભારત ધાર્મિક રાજ્ય બની શકે નહિ. રજ્યને પોતાનો કોઈ ધર્મ નથી. ધર્મની બાબતમાં રાજ્ય તટસ્થ છે. રાજ્ય બિનસાંપ્રદાયિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે શર્મને જોડી શકશે નહિ.

દરેક નાગરિકને પોતાનો મનપસંદ ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા છે. ધર્મ કે સંપ્રદાયને નામે રાજ્ય કોઈ નાગરિક પ્રત્યે ભેદભાવ કે પક્ષપાત રખી શકેશે નહિ.

દરેક નાગરિકને જાહેર નોકરીઓ મેળવવાની તેમજ રાજકીય અધિકારો ભોગવવાની સમાન તક આપવામાં આવી છે.

બંધારણમાં ‘સર્વધર્મ-સમદ્રષ્ટિ’ અને ‘સર્વધર્મ-સમભાવ’નો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. તેથી ધર્મને કારણે દેશના કોઈ ધર્મને ઉત્તેજન આપવામાં આવતું નથી.

વ્યક્તિને પોતાની ધાર્મિક માન્યતા અને આસ્થા રાખવા સાથે તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવાના નાગરિકના અધિકારને રાજ્યનો કોઈ પ્રતિબંધ કે અવરોધ નથી.

આમ, બિનસંપ્રદાયિકતા એ બંધારણનું મૂળ તત્વ અને લોકશાહીનું અનિવાર્ય લક્ષણ છે.


ભારતના બંધારણનાં મુખ્ય લક્ષણો વર્ણવો. 

ભારતના બંધારણનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે.

આપણા દેશે સ્વીકારેલા આદર્શો અને દ્યેયોને વાચા પાતું આમુખ ભારતના બંધારણની આગવી વિશેષતા છે.

લિખિત અસ્તાવેજ : ભારતનું બંધારણ લિખિત અને સુપરિવર્તનશીલ છે.

બંધારણનું કદ : બંધારણના કુલ 22 ભાગો છે. તેમ અપ્રથમ 395 અનુચ્છેદો અને 8 પરિશિષ્ટો હતાં. એ પછી તેમાં સુધારા-વધારા કરતાં 461 અનુચ્છેદો અને 12 પરિશિષ્ટો થયાં. વિશ્વના લોકશાહી બંધારણોની સરખામાણીએ તે લાંબું, વિસ્તૃત અને વિગતપૂર્ણ છે.

એક જ નાગરિકત્વ : ભારતના નાગરિકો સંઘસરકારની એકવડી નાગરિકતા ધરાવે છે. માત્ર જમ્મુ-કશ્મીર રાજ્યના નાગરિકો બેવડું નાગરિકતા ધરાવે છે. એક સંઘનું અને બીજું જમ્મુ-કશ્મીરનું.

મજબૂત કેન્દ્રવાળું સમવાયતંત્ર : ભારત એક સંઘરાજ્ય છે. સંઘનાં એકમ રાજ્યો સંઘમાંથી સ્વતંત્ર થવાનો અધિકાર ધરાવતાં નથી.

ભારતની રાજ્યવ્યવસ્થા સમવાયીતંત્રી હોવા છતાં સંઘરસકાર અબે રાજ્યસરકારોનાં કાર્યક્ષેત્રો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. બંને સરકારનાં કાર્યો અને સત્તાઓને સંઘયાદી, રજ્યયાદી અને સંયુક્ત યાદી એમ ત્રણ યાદીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.

જે વિષયો માટે સત્તાની વહેંચણી ન થઈ હોય, તેમનો સમાવેશ ‘શેષ સત્તા’માં કરવામાં આવ્યો છે. એ વિષયોપર કાયદા ઘડવાની સત્તા કેન્દ્રસરકારને આપવામાં આવી છે.

ભારતીય સમવાયીતંત્રમાં સંઘસરકારને રાજ્યો કરતાં વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તા આપવમાં આવી છે.

કટોકટી વેળા એકતંત્રી વ્યવસ્થા :
સમગ્ર દેશમાં કે કોઈ રાજ્યમાં કેટલીક ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ સર્જાય ત્યારે કટોકટી જાહેર કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ એ સમયે બંધારણને એકતંત્રી સરકારમાં ફેરવી શકે છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ એ સમયે બંધારણને એકતંત્રી સરકારમાં ફેરવી શકે છે. તેટલા સમય પૂરતું સમવાયતંત્ર સ્થગિત થઈ જાય છે.

દ્વિગૃહિ પ્રથા : ભારતમાં સંસદીય પદ્ધતિની સરકાર છે. સંઘની સંસદ લોકસભા અને રાજ્યસભા એમ બે ગૃહોની બનેલી છે. રાજ્યસભાની સત્તાઓ બહું ઓછી છે; જ્યારે લોકસભાની સત્તાઓ રાજ્યસભાની સત્તાઓ કરતાં વિશેષ, ચડિયાતી અને નિર્ણાયક છે.

સંઘસરકારનો વહિવટ રાષ્ટ્રપ્રમુખના નામે અને દરેક રાજ્યસરકારનો વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે. આમ છતાં, બંને સરકારોમાં વહીવટની વાસ્તવીક સત્તાઓ પ્રધાન મંડળના વડાઓ અને તેમના પ્રચાન મંડળો ભોગવે છે.

સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ અને એકીકૃત ન્યાયતંત્ર : ભારતમાં સમગ્ર દેશ માટે એકધારા, સળંગ, સુગ્રથીત એકસૂત્રી અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્રની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

બંધારણમાં સુધારો :
ભારત્નું બંધારણ સુપરિવર્તનશીલ છે. તેમાં ફેરફાર કરવા માટે કુલ ત્રણ કલમ્મો છે. આમ છતાં, કેટલીક બાબતોમાં રાજ્યોની સન્મતિ વિના બંધારણમાં સુધારો થઈ શક્તો નથી.

સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર : ભારતના નાગરિકોને સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર આપવામાં આવે છે.

ધર્મનિરપેક્ષતા : ભારતને બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય બનાવવા આવ્યું છે.

અદાલતની સમીક્ષા : સંસદે કે ધારાસભાઓએ ઘડેલા કાયદાઓ અને બહાર પાડેલા આદેશો, વટહુકમો, અદાલતી ચુકાદાઓ અને બંધારણીય સુધારિની ન્યાયિક સમીક્ષા કરવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલતને આપવામાં આવી છે. બંધારણ સાથે સુસંગત ન હોય એવી બધી બાબતોને સરવોચ્ચ અદાલત ગેરબંધારણીય જાહેર કરી રદબાતલ કરી શકે છે. તે બંધારણનું અર્થઘટન કરવાની અંતિમ સત્તા ધરાવે છે.

મૂળભૂત હકો અને ફરજો : નાગરિકોના મૂળભૂત હકો અને ફરજો બંધારણમાંસ્પષ્ટપણે દરશાવ્યા છે.

રાજ્યનિતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો : બંધારણમાં રાજ્યનિતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો માર્ગદર્શન આપે છે.

પછાત વર્ગો અને આદિવાસીઓ માટેની જોગવાઈઓ : ભારતના બંધારણમાં પછાત વર્ગો તથા અનુસુચિત જાતિઓ અને અનુસુચિત જનજાતિઓના ઉત્કર્ષ માટે જરૂરી ભલામણો કરવા માટે પંચની નુમણૂક કરવાની જોગવાઈ છે.

પંચે કરેલ ભલામણો અનુસાર ધારાસભાઓ અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ તેમજ સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણસંસ્થાઓમાં પછાત વર્ગોને તેમની વસ્તીના ધોરણે અનામત બેઠકો ફાળવવામાં આવી છે.

પછાત જાતિઓના બાળકોને શિક્ષણ માટે ફી માફી, શિષ્યવૃત્તિઓ અને અન્ય સવલતોનો લાભ ‘હકારાત્મક ભેદભાવ’નો કે ‘રક્ષણાત્મક ભેદભાવ’ની નીતિનો ખાસ પ્રબંધ બંધારણમાં કરવામાં આવ્યો છે.