Chapter Chosen

સજીવોમાં નિયંત્રણ અને સંકલન [સહનિયમન]

Book Chosen

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ધોરણ 10

Subject Chosen

વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

કારણ આપો. 
ઉત્તેજનાની પ્રક્રિયા દરેક સજીવની લાક્ષનિકતા છે. 


બધા સજીવો તેમની ફરતે આવેલા વાતાવરણના ફેરફારોની અસરો અનુભવે છે અને તેની સામે વિવિધ પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે.

સજીવો ગરમી, ઠંડી, અવાજ, દુખાવા વગેરેની ઉત્તેજનાઓ સામે ઝડપી કે ધીમી પ્રતિક્રિયાઓ આપે છે. વનસ્પતિઓમાં અંતઃસ્ત્રાવો અને પ્રાણીઓમાં ચેતાતંત્ર તેમજ અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર વદે આવી ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયાઓ અપાય છે. દા.ત., વંસ્પતિ પ્રકાશ તરફ વળી જાય છે. મનુષ્યમાં ઠંડી ઋતુમાં શરીરમાં ધ્રુજારી, ગરમીમાં પરસેવો થવો.

આમ, ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા દરેક સજીવની લાક્ષણિકતા છે.


હલનચલન એટલે શું ? વનસ્પતિમાં હલનચલનની પ્રતિક્રિયા સમજાવો.


સ્થળાંતર ન પ્રેરતી વર્તણુકને હલનચલન કહેવામાં આવે છે.

વનસ્પતિમાં હલનચલનની પ્રતિક્રિયા : વનસ્પતિમાં પ્રકાશ, તાપમાન, પાણી સ્પર્શ વગેરે ઉત્તેજના સામે હલનચલનની પ્રતિક્રિયા થાય છે.

દા.ત., સંવેદનશીલ વનસ્પતિ સ્પર્શ સામે હલનચલનની પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે. પરંતુ આ છોડમાં સ્નાયુ પેશી કે ચેતાપેશી હોતી નથી.

વનસ્પતિઓમાં પ્રાણીઓની જેમ સ્નાયુ પેશી નથી. તેમ છતાં, વનસ્પતિ કોષો તેમાં રહેલા પાણીના જથ્થામાં ફેરફાર કરી કોષોનો આકાર બદલી શકે છે. કોષમાં પાણીનો જથ્થો વધે ત્યારે કોષ ફૂલે છે અને કોષમાં પાણીનો જથ્થો ઘટે ત્યારે કોષ સંકોચાય છે.

વનસ્પતિમાં પ્રાણીઓની જેમ માહિતીના વહન માટે કોઈ વિશિષ્ટ પેશી નથી. છતાં વનસ્પતિમાં એક કોષમાંથી બીજા કોષમાં વીજઊર્મીવેગોનો ઉપયોગ કરે માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે છે. 

વનસ્પતિમાં બાહ્ય ઉત્તેજના પ્રેરતા હલનચલનના બે પ્રકારો છે : 1. આવર્તન, 2. નેસ્ટિઝમ.  


વનસ્પતિમાં નિયંત્રણ અને સહનિયમન કેવી રીતે જોવા મળે છે ? તે પ્રાણીમાં કઈ રીતે જુદુ પડે છે ?
                      અથવા
વનસ્પતિમાં નિયંત્રણ અને સહનિયમન 


વનસ્પતિમાં નિયત્રણ અને સહનિયમન : વનસ્પતિઓમાં પ્રાણિઓની જેમ ચેતાતંત્ર અને સંવેદી અંગો આવેલા નથી. છતા વનસ્પતિઓ તેમના અંતઃસ્ત્રાવની અસરોથી વિવિધ સંવેદનાઓ જેવી કે ગુરુત્વાકર્ષણ, પ્રકાશ, પાણી, રસાયણો અને સ્પર્શ અનુભવી શકે છે.

ગુરુત્વાકર્ષણ, પ્રકાશ, પાણી, રસાયણો અને સ્પર્શની ઉત્તેજનાઓને પર્યાવરણીય ફેરફારો કહે છે.

આ પર્યાવરણીય ફેરફારો સામે અંતઃસ્ત્રાવોના ઉપયોગથી વનસ્પતિઓ તેમની વર્તણૂકમાં સંકલન કરે છે.

વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવોની કાર્યપદ્ધતિ અને અસરો પ્રાણી અંતઃસ્ત્રાવોથી અલગ હોય છે. પરંતુ વનસ્પતિઓમાંં વિવિધ ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિક્રિયાઓ માટે અંતઃસ્ત્રાવો અસરકારક છે.

વનસ્પતિઓમાં ચેતાતંત્રના અભાવે ત્વરીત પ્રતિચાર દર્શાવતો નથી, પરંતુ તેઓ નોંધપાત્ર સમય લે છે. વનસ્પતિઓમાં ફક્ત અંતઃસ્ત્રાવના ઉપયોગને કારણે ઉત્તેજના સામેની પ્રતિક્રિયા ધીમી છે અને ઝડપથી અવલોકન કરી શકાતું નથી.

વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો ફાયટોહોર્મોન તરીકે ઓળખાય છે. ઑક્ઝિન, જીબરેલીન અને સાયટોકાઈનીન વૃદ્ધિપ્રેરક વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે. જ્યારે ઍબ્સિસિક ઍસિડ અને ઈથીલિન વૃદ્ધિ-અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવો છે.

નિયંત્રણ અને સહનિયમન પ્રાણીમાં નીચેની બાબતોમાં જુદું પડે છે :

ઉચ્ચ પ્રાણીઓમાં ઉત્તેજના ગ્રહણ કરવા માટે નાક, ત્વચા, કાન, આંખો વગેરે સંવેદન અંગોના આવેલા હોય છે.

પ્રાણીઓમાં ચેતાતંત્ર હોવાથી ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા ઝડપી હોય છે.

પ્રાણિઓ પોતાની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓનું સંકલન કરવા માટે ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવો બંનેનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી તેમાં તત્કલિક પ્રતિચાર દર્શાવાય છે.


સમજાવો : ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા જીવંત સજેવોની લાક્ષણિકતા છે.
                           અથવા 
ઉત્તેજના એટલે શું ? જીવંત વંસ્પતિઓમાં ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા વિશે માહિતી આપો.


બધી જીવંત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ તેમની ફરતે આવેલા પ્ર્યાવરણના ફેરફારો સામે પ્રતિચાર અને પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવે છે. બદલાતા પર્યાવરણ સામે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં જેના દ્વારા પ્રતિચાર અને પ્રતિક્રિયા પ્રેરાય છે તેને ઉત્તેજના કહેવામાં આવે છે.

જીવંત સજીવોમાં વિવિધ ઉત્તેજનાઓ જેવી કે ગરમી, ઠંડી, અવાજ, દુખાવા વગેરે સામે પ્રતિક્રિયાઓ પ્રેરાય છે.

દા.ત., જો માણસ ગરમ વસ્તુને અડકે, તો ઝડપથી પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લે છે. ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા બધા જ જીવંત સજીવોની લાક્ષણિકતા છે, પરંતુ વનસ્પતિઓમાં અને પ્રાણીઓમાં વનસ્પતિઓમાં અને પ્રાણીઓમાં પ્રતિક્રિયા મર્યાદિત અને ધીમી હોય છે.

દા.ત., વનસ્પતિ પ્રકાશ તરફ વળે છે, જ્યારે પ્રાણીઓ પ્રકાશ તરફ વળતા નથી, વનસ્પતિમાં ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા મર્યાદિત અને ધીમી હોય છે. પ્રાણીઓમાં પ્રતિક્રિયા ત્વરીત જોવા મળે છે. વનસ્પતિઓમાં પ્રાણીઓની જેમ ચેતાતંત્ર આવેલુ નથી.

આમ, ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા જીવંત સજીવોની લાક્ષણિકતા છે.


ઉત્તેજના સામેની પ્રતિક્રિયાઓ વંસ્પતિઓ અને પ્રાનીઓમાં કઈ રીતે જુદી પડે છે તે જણાવો.


ઉત્તેજના સામેની પ્રતિક્રિયાઓ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં નીચેની બાબતોમાં જૂદી છે :

વનસ્પપતિઓ પ્રકાશ તરફ વળે છે, જ્યારે પ્રાણીઓ પ્રકાશ તરફ વળતા નથી.

વનસ્પતિઓમાં ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા ધીમી અને મર્યાદિત હોય છે. જ્યારે પ્રાણીઓમાં પ્રતિક્રિયા ત્વરિત જોવા મળે છે. 

વનસ્પતિઓમાં ઉત્તેજનાની પ્રતિક્રિયા માટે ચેતાતંત્ર હોતું નથી, જ્યારે મોટા ભાગના પ્રાણીઓમાં પ્રતિક્રિયા માટે ચેતાતંત્ર આવેલું છે.

વનસ્પતિઓમાં ઉત્તેજના ગ્રહણ કરવા માટે સંવેદી અંગો હોતાં નથી. પ્રાણીઓમાં ઉત્તેજના ગ્રહણ કરવા માટે સંવેદી અંગો હોય છે.

વનસ્પતિઓમાં અંતઃસ્ત્રાવોની હાજરી હોય છે, પરંતુ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓ હોતી નથી. જ્યારે પ્રાણીઓમાં અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરતી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓ હોય છે.