Chapter Chosen

આપણા વારસાનું જતન

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ ૧૦

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
પ્રાકૃતિક વારસાના જતન માટે કરવામાં આવેલા પ્રયાસો જણાવો. 

પ્રાકૃતિક વારસાનું જતન અને સંરક્ષણ માટે નીચેના ઉપાયો કરવામાં આવ્યા છે.

ઈ.સ. 1952માં ભારતીય વન્ય જીવોની સુરક્ષા માટે એક બોર્ડની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. એ બોર્ડ વન્ય જીવોનું સંરક્ષણ કરે છે તેમજ તે માટેનાં સાધનો પૂરીં પાદે છે.

તે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પક્ષીવિહાર અને પક્ષીઘરોના નિર્માણ કરવા સબંધિત સલાહ-સૂચનો અને માર્ગદર્શક આપે છે.

તે વન્ય જીવોના સંરક્ષણ પ્રત્યે લોકજાગૃતિનું કાર્ય કરે છે.

ઈ.સ. 1972 માં ભારત સરકારે વન્ય જીવોનેલગતો કાયદો અમલમાં મૂક્યો છે. આ કાયદામાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો અને આરક્ષીત વિસ્તારોને આવરી લેવામાં આવ્યાં છે.

એ કાયદા મુજબ દેશના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

દેશના કાયદાઓમાં લુપ્ત થતા જતાં વિશિષ્ટ છોડવાઓ અને પશુઓને પણ આવરી લેવામાં આવેલ છે.

ઈ.સ. 1883 માં સ્થપાયેલી ‘મુંબઈ પ્રાકૃતિક ઈતિહાસ સમિતિ’ દેશના પ્રાકૃતિક વારસાના જતન અને સંરક્ષણનું કાર્ય કરે છે.

ભારત સરકાર ઉપરાંત, દેશની વિવિધ સંસ્થાઓ અને સમિતિઓ પણ પર્યાવરણનું અને વન્ય જીવોના સંરક્ષણનું ઘણું ઊપયોગી કાર્ય કરે છે.


આપણે આપણા વારસાનું જતન અને રક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ ? 

આપણો પ્રકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો વિશ્વમાં ભવ્ય વિસ્તૃત, સમૃદ્ધ, વૈવિધ્યપૂર્ણ અને અજોડ છે.

આપણો પ્રાકૃતિક વારસો કુદરતે આપણને બક્ષેલી અમુલ્ય ભેટ છે.

આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો ભારતવસીઓના સદીઓના અથાક પરિશ્રમનું ફળ છે.

આપણો વારસો ભારતીય સંસ્કૃતિનું ગૌરવ છે. તે ખરેખર, આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખનો અરીસો છે.

ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોને વર્તમાનમાં સમજીને ભવિષ્ય માટેની યોજના અને વિકાસની દિશા નક્કી કરવામાં વારસો આપણને માર્ગદર્શક બને છે.

દેશમાં નવી ચેતનાનો સંચાર કરવામાં વારસો ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

વિદેશી પ્રજાંના આક્રમણો અને આપણી જાગૃતિના અભાવને કારણે આપણા દેશના સાસ્કૃતિક વારસને ભયંકર નુકશાન થયું છે. તેથી તેનું રક્ષણ અને જતનની આવશ્યકતા ઊભી થઈ છે.

તે ભારત દેશનો અને તેના લોકોનો જગતને પરિચય કરાવે છે.

આપણો વારસો આપણી અદ્વિતિય અને સર્વોત્કૃષ્ઠ સંસ્કૃતિનું જગતને દર્શન કરાવે છે.

આવા આપણા ભવ્ય વારસાના મહત્વ અને મૂલ્યને ટકાવી રખવા તેમજ તેનું સાતત્ય જાળવવા આપણે તેનું જતન અને રક્ષણ કરવું જોઈએ.


વારસના જતન માટે આપણી ભૂમિકાનું વર્ણન કરો.

આપણો વારસો એ આપણા દેશની લોકોની ઓળખનો અરીસો છે. આપણો અમૂલ્ય વારસો જ આપણને ગૌરવ અર્પે છે. તેથી એ વારસાના સંરક્ષણમાં લોકોએ સહકાર આપવો જોઈએ તેમજ તેના સંરક્ષણની જવાબદારી ઉઠાવવી જોઈએ.

શિક્ષકોએ શાળાઓમાં અને અધ્યાપકોએ કૉલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓને વર્ગખંડમાં ભારતના ભવ્ય વારસાનો પરિચય આપવો જોઈએ.

લોકોએ આપણા રાષ્ટ્રીય સ્મારકો, ઐતિહાસિક સ્થળો અને પુરાતત્વીય અવશેષોને ઓળખવા જોઈએ અને તેમના સંરક્ષણમાં મદદરૂપ થવું જોઈએ.

લોકોએ વારસાનાં સ્થળોની એક સુચી તૈયાર કરવી જોઈએ અને તેમની જાળવણી માટે ચોક્સાઈ રાખવી જોઈએ.

સ્થાનિક સ્થળોનો પ્રવાસ, વક્તવ્યો અને ચર્ચાસભાઓએ અતિહાસિક સ્થળોનો પ્રવાસ, વક્તવ્યો અને ચર્ચાસભાઓ યોજી વારસાના મહત્વની સમજ આપી લોકજાગૃતિ અને સભાનતા કેળવવા જોઈએ.

ઐતિહાસિક સ્મારકો, શિલ્પ-સ્થાપત્યો અને કલાત્મક નમૂનાઓ એકવખત નષ્ટ થયા પછી તેમને મૂળ સ્થિતિમાં લાવી શકાતાં નથી. તેથી એ સ્મારકો નષ્ટ ન થાય, તેમની તોડફોડ ન થાય અને તે ચોરાઈ ન જાય તેની સંભાળ રાખવાની ફરજ સૌએ બજાવવી જોઈએ.

પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન પ્રખ્યાત તળાવો, સરોવરો, કૂવા, વાવ, કુંડ, ઝરણાં, ઝરા વગેરેની વર્ષાઋતુ દરમિયાન ખાસ કાળજી લેવી જોઈએ.

ધોળકાનું મલાવનું તળાવ, પાટણની રાણકી વાવ, અદાલજની વાવ, ચાંપાનેરનો કૂવો, મહેમદાવાદની ભમરીયો કૂવો, જુનાગઢનો નવગણ કૂવો વગેરે વર્ષાઋતુ દરમિયાન પ્રાચીન સ્મારકોની જેમ જ જળવાય તેનું ધ્યાન સૌએ રાખવું જોઈએ.

સરકાર દ્વારા જળવાતાં સંગ્રહાલયો અને વ્યક્તિગત કે ખાનગી સંગ્રહાલયોમાં સંગૃહિત થયેલી આપણા વારસાની મૂલ્યવાન ચીજ વસ્તુઓ ચોરાઈને દેશમાં કે વિદેશમાં જતી ન રહે તેની લોકોએ સાવધાની રાખવી જોઈએ.

એક બંધારણીય મૂળભૂત ફરજ તરીકે દેશના બધા નાગરિકોએ આપણા વારસાના સંરક્ષણની પવિત્ર ફરજ અદા કરવી જોઈએ.


પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષ સ્થળોની જાળવણી માટેના કાયદા જણાવો.

પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષ સ્થળોની વારસાની જાળવણીને સંબંધકર્તા બે કયદાઓ અને તેમાં સમાવિષ્ટ બાબતો નીચે પ્રમાણે છે.

ઈ.સ. 1958માં ભારત સરકારે પ્રાચીન સ્મારકો, પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષોને લગતો કાયદો પસાર કર્યો હતો.

આ કાયદામાં પ્રાચીન કલાકૃતિઓ, ધર્મસ્થાનકો, ઐતિહાસિક સ્મારકો, પુરાતત્વીય સ્થળો અને અવશેષો, ભારતીય સંસ્કૃતિને લગતા ઉત્ખલન કરેલાં સ્થળો, શિલાલેખો, સ્તંભલેખો, તામ્રપત્ર તેમજ સિક્કાઓ જેવી ચીજવસ્તુઓની જાળવણી કરવા સુચવ્યું છે.

આ કાયદા અનુસાર કોઈ પણ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે એજન્સી ભારત સરકારની પરવાનગી વિના ઉત્ખલન કરી શકે નહિ.

આ કાયદા અન્વયે ભારત સરકારે કેટલાંક પ્રાચીન, મધ્યકાલીને અને અર્વચીન સમયનાં ઐતિહાસિક તથા પુરાતત્વીય વારસનાં સ્થળોને ‘રાષ્ટ્રીય સ્મારકો’ તરીકે જાહેર કરીને તેમની સારસંભાળ લેવાનું ખૂબ જ જવાબદારી ભર્યું કાર્ય આપણા દેશના પુરાતત્વ ખાતા ને સોંપ્યું છે.

પુરાતત્વ ખાતું નષ્ટ પામેલાં કે નષ્ટ થવાની તૈયારીમાં હોય તેવાં સ્મારકો કે સ્થળોનું ચોક્કસ પદ્ધતિએ સમારકામ કરાવે છે.

આંધ્રપ્રદેશમાં કૃષ્ણા નદી પરની નાગાર્જુન સાગર બહુહેતુક યોજનાને કારણે ડૂબમાં જતા સંગમેશ્વર મંદિર અને પાપનાશમ મંદિરસમૂહને પુરતત્વ ખાતાએ આંધ્ર પ્રદેશના મહેબૂબનગર જિલ્લામા આલમપુર ખાતે સફળ રીતે ખસેડી સ્થાનાંતરિત કર્યા છે.

તાજમહાલની આસપાસના વિસ્તારોમાં મથુરાની રિફાઈનરી સહિત ઝડપથી વધી અને વિસ્તરી રહેલા ઉદ્યોગોના ધુમાડાને લીધે થતા વાયુ-પ્રદુષણને કારણે તાજમહાલના દૂધ જેવા સફેદ આરસ ઝાંખા પડી ગયાં હતાં.

તાજમહાલને વાયુ-પ્રદૂષણથી બચાવવા સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે તાજમહાલની આજુબાજુના વાયુ-પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો બંધ કરાવ્યા તેમજ તાજમહાલની ઈમારતની નિયમિત સફાઈ કરવાની વ્યવસ્થા કરી.

ઈ.સ. 1972માં ભારત સરકારે બે કાયદા બનાવ્યા.

(1) પુરાતત્વીય અથવા અતિ મૂલ્યવાન કલાકૃતિઓ અંગેનો કાયદો. આ કાયદા મુજબ વ્યક્તિગત કે ખાનગી સંગ્રહાલયોની માહિતી એકઠી કરવામાં આવી છે.

(2) વન્ય જીવોને લગતો કાયદો – 1972. આ કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો. અભ્યારણ્યો અને આરાક્ષિત વિસ્તારોને સમાવી લેવામાં આવ્યાં છે. આ કાયદા અંતર્ગત દેશના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયાર્ણ્યોની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.


આપણા વારસના જતન તથા સંરક્ષણની આવશ્યકતા જણાવો. 

આપણો પ્રકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો વિશ્વમાં ભવ્ય વિસ્તૃત, સમૃદ્ધ, વૈવિધ્યપૂર્ણ અને અજોડ છે.

આપણો પ્રાકૃતિક વારસો કુદરતે આપણને બક્ષેલી અમુલ્ય દેન છે.

આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો ભારતવસીઓના સદીઓના અથાક પરિશ્રમનું ફળ છે.

આપણો વારસો ભારતીય સંસ્કૃતિનું ગૌરવ છે. તે ખરેખર, આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખનો અરીસો છે.

ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોને વર્તમાનમાં સમજીને ભવિષ્ય માટેની યોજના અને વિકાસની દિશા નક્કી કરવામાં વારસો આપણને માર્ગદર્શક બને છે.

દેશમાં નવી ચેતનાનો સંચાર કરવામાં વારસો ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

વિદેશી પ્રજાંના આક્રમણો અને આપણી જાગૃતિના અભાવને કારણે આપણા દેશના સાસ્કૃતિક વારસને ભયંકર નુકશાન થયું છે. તેથી તેનું રક્ષણ અને જતનની આવશ્યકતા ઊભી થઈ છે.

તે ભારત દેશનો અને તેના લોકોનો જગતને પરિચય કરાવે છે.

આપણો વારસો આપણી અદ્વિતિય અને સર્વોત્કૃષ્ઠ સંસ્કૃતિનું જગતને દર્શન કરાવે છે.

આવા આપણા ભવ્ય વારસાના મહત્વ અને મૂલ્યને ટકાવી રખવા તેમજ તેનું સાતત્ય જાળવવા આપણે તેનું જતન અને રક્ષણ કરવું જોઈએ.