Chapter Chosen

પશુપાલન અને વનસ્પતિસંવર્ધન

Book Chosen

જીવવિજ્ઞાન સેમિસ્ટર 1

Subject Chosen

જીવવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

ખોરાક જરૂરીયાત સંદર્ભે મનુષ્યની પ્રાચીન અને આધુનિક પ્રવૃત્તિઓની માહિતી આપો.


ખોરાક, વસવાટ અને વંશ ટકાવી રાખવો એ મનુષ્યની પાયાની ત્રણ જરૂરીયાતો છે, ખોરાક માટે તે પહેલેથી સક્રિય હોય છે. ખોરાક તરીકે પહેલેથી સક્રિય છે. શરૂઆતમાં મનુષ્યની પાયાની ત્રણ જરૂરીયાતો છે. ખોરાક માટે તે પહેલેથી સક્રિય છે. ખોરાક તરીકે પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ માનવઉત્ક્રાંતી જેટલો પ્રાચીન છે. શરૂઆતમાં મનુષ્યની પ્રવૃત્તિઓ પ્રાણીઓના શિકાર અને વન્ય વનસ્પતિઓનાં ફળો એકઠાં કરવા પૂરતી મર્યાદિત હતી.

હજારો વર્ષો પૂર્વે કૃષીની શરૂઆત થઈ અને તે જ સમયે પશુપાલન પણ શરૂ થયું. તે ખોરાકના વધુ ઉત્પાદનમાં ઉપયોગી થયું,. આ પદ્ધતિમાં સમયે સમયે બદલાવ આવતો રહ્યો અને પ્રગતી થતી રહી છે.

હાલમાં પશુપાલનમાં ડેરીવ્યવસાય, મરઘાપાલન, મધમાખીઉછેર, મત્સ્યઉદ્યોગ દ્વારા તેમજ વનસ્પતિસંવર્ધનમાં સંવર્ધનની વિવિધ પદ્ધતિઓ અને પેશીસંવર્ધનના અમલ દ્વારા વધતી માનવવસતિની જરૂરીયાતને પહોંચી વળાય તેટલો ખોરાક મેળવી શકાય છે. આધુનિક પદ્ધતિના ઉપયોગ દ્વારા ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી રોગમુક્ત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ પેદા કરી ખોરાકની જરૂરીયાત સંતોષાય છે.

ભારતના અગત્યના ઉદ્યોગ તરીકે મત્સ્યઉદ્યોગ સમજાવો.


મત્સ્યઉદ્યોગ ભારતનો એક અગત્યનો ઉદ્યોગ છે. તે મસ્ત્યો અને નય જલીય સજીવોને પકડવા, તેમના પર પ્રક્રીયા કરવા તથા તેમનું વેચાણ કરવા સાથે સંકળાયેલો છે.

મત્સ્યઉદ્યોગ મત્સ્ય અને માછીમારોનું જે-તે વિસ્તારોનું સંગઠન છે. વિકાશશીલ દેશોના 500 મિલિયન લોકો સીધી અથવા આડકતરી રીતે મત્સ્યઉદ્યોગ પર આધારીતે છે.

મત્સ્યઉદ્યોગ દરિયાકિનારાના રાજ્યોમા માછીમારો અને ખેડુતોની આવકનો દરિયાઈ વિસ્તારની નજીક રહેતા લોકો ખોરાક માટે મત્સ્યપેદાશો પર આધાર રાખે છે. ગુજરાત રાજ્ય પાસે 1640 કિમી નો દરિયાકિનારો છે, જ્યાં આ ઉદ્યોગ કાર્યરત છે.

ટુંકનોંધ લખો.


માધમાખી ઉછેર એટલે માનવ દ્વારા મધમાખીના મધપુડાની વસાહતની માવજત.

માનવીએ પ્રાચીન સમયથી પ્રાણીજીવના ભોગે પ્રાણી ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ શરૂ કરેલો છે. પ્રાચીન સમયથી ગ્રંથો વેદો, પુરાણો, રામાયણ, મહાભારતમાં અને ચરકે સુષ્રુસંહીતતામાં દર્શાવેલો છે. ફહિયાન અને વેનસન જેવા કેટલાક પરદેશી મુસાફરોએ મધના દવા તરીકેના ઉપયોગની ચર્ચા કરી છે. આયુર્વેદમાં પણ દવા તરીકેના ઉપયોગની ચર્ચા કરી છે. આયુર્વેદમાં પણ દવા તરીકે મહદંશે મધનો ઉપયોગ કરાય છે. આમ, છતાં ભારતમાંલોકો મધમાખી ઉછેરમાં વ્યાપારિક દ્રષ્ટીકોણથી રસ દાખવતા નથી.

જ્યાં મધમાખીને રાખવામાં આવે છે તેને એપિઅરી કહેવામાં આવે છે.

મધામાખી ઉછેરમાં મહત્વની જાતીઓ :

1 . Apis cerena indica F (Indian bec)

2 . Apis dorsenta F (Rock bec)

3. Apis ftora F (Littele bac)

હુબેર આધુનીક મધમાખી વિજ્ઞાનના પિતા તરીકે ઓળખાય છે.


બહિઃસંકરણ સમજાવો.


સંકરણની આ પદ્ધતિમાં એક જાતના શ્રેષ્ઠ નરને અન્ય જાતની શ્રેષ્ઠ માદા સથે પ્રજનન કરવામાં આવે છે. તેમા જુદી જુદી લાક્ષણીકતા ધરાવતા ઇચ્છીત લક્ષણોને જોડવાની તક મળે છે. આ રીતે પ્રાપ્ત થતી સંતતિ સીધી જ સંકરજાત તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. ક્યારેક આવી સંકરજાતનો અંતઃસંકરણ કરવામાં આડકતરો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિથી વિશેષ્ટ હેતુઓ સિદ્ધ કરી શકાય છે.


ભારતીય આખલા અને અમેરીકન ગાયના સંકરણથી ઉત્પન્ન થયેલી ‘સાન્તાગર્ટુડીસ’ ગાય તેનું જાણીતુ ઉદાહરણ છે.

મધમાખીઉછેરની પેદાશો સમજાવો.


મધમાખીઉછેરની મુખ્ય પેદાશોમાં મધ અનેમાખીનું મીણ છે. આ ઊપરાંત પ્રોપોલિસ અને મધમાખીનું ઝેર પણ મધમાખીઉછેરની પેદાશ છે.

1 . મધ
: મધ વનસ્પતિ અને પ્રાણીના સુભગ સમન્વયથી સર્જાતું દ્રવ્ય છે.

મધ કથ્થઈ રંગનું, ગળ્યું, ઘટ્ટ અને ચીકાશયુક્ત પ્રવાહી છે. મધમાખી પુષ્પોની મુલાકાત લેતે વખતે પુષ્પોનો મધુરા ચુસે છે, તેનો જઠરમાં સંગ્રહ કરે છે અને મધપુડામાં મધરૂપે પાછો ઠાલવે છે. આમ, મધ પુષ્પોના મધુરસ દ્વારા મધમાખીના જઠરમાંથી ઉત્પન્ન થતું પ્રવાહી છે.

મધનું બંધારણ

શર્કરા-20 થી 40%
પાણી – 60 થી 80%
ખનીજો – 0.2 થી 0.3%
વિટામિન – 0.2 થી 0.5%

આ ઉપરાંત મધમાં એમિનો એસિડ, ઉત્સેચકો, પરાગરજ વગેરે હોય છે.

મધમાં શર્કરા તરીકે લેવ્યુલોઝ, ડેક્ષ્ટ્રોઝ, સુક્રોઝ અને ડેક્ષ્ટ્રન; ખનીજોમાં કેલ્શીયમ, આયર્ન, ફોસ્ફેટ અને મૅંગેનીઝ; વિટામિનતરીકે બાયોટિન, પેન્ટાથેનિક ઍસિડ, પાયરી ડોક્સીન, થીયામિન, રિબોફ્લેવીન, નીએસીન હોય છે.

1 કિલો મધમાં 3200 કૅલરી રહેલી છે. તેથી મધ શક્તિ સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગી છે.

મધનો ઔષધ તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે.

2 . માખીનું મીણ :
મધમાખી ઉછેરની અત્યંત અગત્યની ઉપ પેદાશ માખીની ઉદ્દરીય મીણ ગ્રંથીઓ માંથી મીણ સ્ત્રાવ થાય છે. મધપૂડો બાંધવામાં તેનો ઉપયઓગ થાય છે.

મીણ પીળાશપડતાં બદામી રંગનો પદાર્થ છે. બંધારણીય રીતે તે સાદો લિપિડ છે. તે લપાણીમાં અદ્રાવ્ય પણ ઈથરમાં સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય છે. મીણનો ઉપયોગ સૌંદર્ય-પ્રસાધનો, રંગો, પૉલિશ, કાર્બન પેપર, લીપસ્ટીક, મીણબત્તી વગેરેની બનાવટમાં થાય છે.

3. પ્રોપોલિસ :
પ્રોપોલિસ વાળના બંધારણને થતા નુકશાનને દૂર કરવા, વાળની જાળવણી અને વાળ બાંધવા માટે ઉપયોગી છે.

4 . મધમાખીનું ઝેર :
તેનો ઉપયોગ કેટલીક આયુર્વેદિક અને હોમિયો પેથીક દવાઓની બનાવટમાં થાય છે.