Chapter Chosen

ભારતનું ન્યાયતંત્ર

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
સર્વોચ્ચ અદાલતના કાર્યક્ષેત્રનું વર્ણન કરો. 

સર્વોચ્ચ અદાલતનાં કાર્યક્ષેત્રોને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યાં છે.

મૂળભૂત ક્ષેત્રાધિકાર : આ અધિકાર હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલત સંઘ અને રાજ્ય વચ્ચેના તેમજ રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચેના મતભેદોનો ઉકેલ લાવે છે.

તે સંઘસરકારની કોઈ પણ કાયદકીય કે બંધારણીય કાયદેસરતાને લગતા તમામ પ્રશ્નો અંગેના ચુકાદા આપે છે.

તે નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરે છે. મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ તે હાજર હુકમ, મનાઈ હુકમ, અધિકારભંગ હુકમ, પ્રતિબંધ હુકમ, કર્તવ્ય હુકમ, વગેરે હુકમો કાઢવાની સાત્તા ધરાવે છે.

અપીલનું ક્ષેત્રાધિકાર : આ અધિકાર હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલત રાજ્યોની વડી અદાલતોએ આપેલા ચુકાદઓ વિરુદ્ધ અમુક શરતોને આધિન રહી અપીલો સાંભળે છે અને ચુકાદાઓ આપે છે.

આ અધિકારક્ષેત્રને ત્રણ પેટાવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે. 1. બંધારણના અર્થઘટન અંગેની અપીલ, 2. દીવાની દાવાવિષયક અપીલ અને, 3. ફોજદારી દાવાવિષયક અપીલ.

સલાહકારી ક્ષેત્રાધિકાર : આ અધિકાર હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલત અગત્યના કાનૂની, હકીકતલક્ષી, બંધારણીય અર્થઘટન, ખરડાની કાયદેસરતા, જાહેર હિત વગેરેને લગતા મહત્વના પ્રશ્નોસંબંધી રાષ્ટ્રપ્રમુખને સલાહ આપવાની કામગીરી બજાવે છે.

જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહ કે અભિપ્રાય રાષ્ટ્રપ્રમુખ માટે બંધનકર્તા હોતો નથી.

સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહ માટે રાષ્ત્રપ્રમુખે મોકલેલા પ્રશ્ન પર વિચારણા કરવાનું કે અભિપ્રાય આપવાનું યોગ્ય ન જણાય તો સર્વોચ્ચ અદાલત તેને રાષ્ટ્રપ્રમુખને પરત મોકલી શકે છે.

સંસદ કાયદો પસાર કરીને સર્વોચ્ચ અદાલતને વધારે અધિકારો આપી શકે છે.


સર્વોચ્ચ અદાલતની અન્ય સત્તાઓ જણાવો.

સર્વોચ્ચ અદાલતની અન્ય સત્તાઓ નીચે મુજબ છે.

તે પોતાની ચુકાદા કે નિર્ણયની પુનઃસમીક્ષા કરી શકે છે.

તેના ચુકાદાઓ અને નિર્ણયોનો ભંગ કરનારને તે સર્વોચ્ચ અદાલતના તિરસ્કાર માટે શિક્ષા કરી શકે છે.

તે રાષ્ટ્રપ્રમુખ કે ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણી અંગેના વિવાદનો ઉકેલ લાવે છે.

બંધારણીય ઈલાજોના હકના રક્ષણ હેઠળ તે નાગરીકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરે છે.


સર્વોચ્ચ અદાલતની અપીલ ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ સત્તાઓ વર્ણવો. 

સર્વોચ્ચ અદાલતના અપીલ ક્ષેત્રાધિકારને ત્રણ પેટાવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે. 1. બંધારણના અર્થઘટન અંગેની અપીલ, 2. દીવાની દાવાવિષયક અપીલ અને 3. ફોજદારી દાવાવિષયક અપીલ.

બંધારણના અર્થઘટન અંગેની અપીલ : રાજ્યની વડી અદાલતે પોતાના ચુકાદામાં એવું પ્રમાણપત્ર આપેલું હોય કે આ કેસક્માં બંધારણની કલમના અર્થઘટનનો મહત્વનો કાયદાકીય પ્રશ્ન સંકળાયેલો છે અને તેમાં ખોટી રીતે ચુકાદો અપાયેલો છે ત્યારે વડી અદાલતના એ ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ થઈ શકે છે.

કોઈ વખત વડી અદાલત એવું પ્રમાણપત્ર ન આપે, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતને ખાતરી થાય કે ઉક્ત બાબતમાં બંધારણીય પ્રશ્ન સંકળાયેલો છે તો તે વડી અદલતના ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાતમાં અપીલ કરવાની ખાસ પરવાનગી આપી શકે છે. અલબત્ત, અપીલમાં નવું કારણ ઉમેરી શકાતું નથી.

જે વ્યક્તિ વડી અદાલતની કાર્યવાહીમાં પક્ષકાર હોય તે જ વ્યક્તિ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકે છે.

દીવાની દાવાવિષયક અપીલ : વડી અદાલતે એવું પ્રમાણપત્ર આપ્યું હોય કે આ દાવામાં કયદાના અર્થઘટનનો મહત્વનો પ્રશ્ન સંકલાયેલો છે. તેથી તેનો નિર્ણય સર્વોચ્ચ અદાલત કરે તે જરૂરી છે. આ સંજોગોમાં વડી અદાલતે આપેલા ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે.

વડી અદાલતના એક લાખથી વધુ રકમના દીવાની દાવાના ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે.

ફોજદારી દાવાવિષયક અપીલ :
ફોજદારી દાવાના ચુકાદામાં રાજ્યની વડી અદાલતે આરોપીને ફાંસીની સજા ફરમાવી હોય અને અપીલ કે પુનવિચાર માટે પ્રમાણપત્ર આપ્યું હોય, તો એ ચુકાદા વિરુદ્ધ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે.

કોઈ પણ રાજ્યની વડી અદાલતમાં ચાલતા મુકદમાને સર્વોચ્ચ અદાલત પોતાની અદાલતમાં તબદીલ કરી શકે છે.


વડી અદાલતના કાર્યક્ષેત્રનું વર્ણન કરો. 

વડી અદાલતના કાર્ય્ક્ષેત્રને ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. 1. મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્ર, 2. અપીલ અધિકારક્ષેત્ર, અને 3. વહીવટી અધિકારક્ષેત્ર.

મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્ર : આ અધિકાર હેઠળ વડી અદાલત તેના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી સરકાર, સત્તામંડળ કે વ્યક્તિને મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ થયેલી રીટ અંગે આદેશો આપે છે.

તે ચૂંટણીને, કાયદાને તેમજ લગ્ન, છૂટાછેડા અને ભરણપોષણને લગતા મુકદમા સંભળીને ચુકાદા આપે છે.

તમામ દિવાની અને ફોજદારી કેસોમાં નીચલી અદાલતોએ આવેલ ચુકાદાઓ સામેની રીટ અરજીઓ સાંભળે છે અને તેમના ચુકાદા આપે છે.

અદાલતી તિરસ્કારને લગતા, જમીનમહેસુલ અને તેની ઉઘરાણીને લગતા, જમીન-સંપાદન અને તેના વળતર સબંધી દાવાઓના મુકદમા ચલાવે છે અને તેના ચુકાદા આપે છે.

અપીલ અધિકારક્ષેત્ર : આ અધિકાર હેઠળ વડી અદાલત તેના તાબાની અદાલતો કે ટ્રિબ્યુનલોના ચુકાદા વિરુદ્દની અપીલો સાંભળે છે.

જિલ્લાની ફોજદારી અદાલતના ન્યાધીશો આરોપીને તેના ગુના માટે ચાર વર્ષ કરતા વધારે વર્ષની સજા કરી હોય, એવા ચુકાદા વિરુદ્ધ પક્ષકાર વડી અદાલતમાં અપીલ કરી શકે છે.

ફોજદારી અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્ધ હત્યાના આરોપસર મૃત્યુદંડની સજા ફરમાવી હોય, તેવા કેસમાં વડી અદાલતમાં ફરીયાદ કરી શકાય છે.

ટ્રિબ્યુનલોના ચુકાદાથી નારાજ થયેલ પક્ષકારો વડી અદાલતમાં અપીલ કરીને ન્યાય મેળવી શકે છે.

પોતાના તાબા હેઠળની કોઈ અદાલતમાં નિકાલ થયા વિના પડી રહેલા કેસમાં બંધારણના અર્થઘટનસબંધી પ્રશ્ન રહેલો છે, એમ વડી અદાલતને જણાય ત્યારે તે એ કેસને પોતાની અદાલતમાં તબદીલ કરીને તેનો નિકાલ કરી શકે છે.

વહીવટી અધિકારક્ષેત્ર :
આ અધિકાર હેઠળ વડીઅદાલત રાજ્યની બધી અદાલતો અને ન્યાયપંચો પર દેખરેખ રાખે છે તેમજ તેની કામગીરીનું નિરક્ષણ કરે છે.

જરૂર જણાય તો વડી અદાલત તાબાની અદાલતો પાસેથી કેસ પેપર્સ કે પત્રકો મંગાવી કેસ ચલાવી શકે છે.

તે તેના તાબા હેઠળની અદાલતોના વ્યવહાર અને કામગીરીનું નિયમન કરવા નિયમો બનાવીને તેમને મોકલે છે.

તાબાની અદાલતોએ તેમના હિસાબો અને નોંધો કેવી રીતે રાખવી તેનું માર્ગદર્શન આપે છે.

તે બંધારણને આધીન અને સુસંગત રહીને વિવિધ પ્રકારની ફીના ધોરણો અને કોષ્ટકો નક્કી કરે છે.

તે રાજ્યપાલને કાનૂની બાબતોમાં સલાહ આપી શકે છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
સર્વોચ્ચ અદાલતનો સલાહકરી ક્ષેત્રાધિકાર

સલાહકારી ક્ષેત્રાધિકાર હેઠળ સર્વોચ્ચ અદાલત અગત્યના કાનૂની, હકીકતલક્ષી બંધારણીય અર્થઘટન, ખરડાની કાયદેસરતા, જાહેર હિત વગેરેને લગતા મહત્વના પ્રશ્નોસબંધી રાષ્ટ્રપ્રમુખ માટે આપવાની કામગીરી બજાવે છે.

જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહ કે અભિપ્રાય રષ્ટ્રપ્રમુખ માટે બંધનકર્તા હોતો નથી.

સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહ માટે રાષ્ટ્રપ્રમુખે મોકલેલા પ્રશ્ન પર વિચારણા કરવાનું કે અભિપ્રાય આપવાનું યોગ્ય ન જણાય તો સર્વોચ્ચ અદાલત તેને રાષ્ટ્રપ્રમુખને પરત મોકલી શકે છે.