Chapter Chosen

1945 પછીનું વિશ્વ

Book Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન ધોરણ 9

Subject Chosen

સામાજીક વિજ્ઞાન્

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

ટુંકનોંધ લખો.
જર્મન ચમત્કાર


અમેરિકા, ફ્રાન્સ અને બ્રિટને પોતાના દેશોના વહીવટી અંકુશ હેઠળના જર્મન પ્રદેશોનું એકીકરણ કરીને ‘ફેડરલ રિપબ્લિક ઑફ જર્મની’ની રચના કરવામાં આવી. તેને ‘પશ્ચિમ જર્મની’નું નામ અપવામાં આવ્યું. 

આ નવા દેશોમાં લોકશાહી શાસનતંત્ર અમલમાં આવ્યું. 

એ પછીના સાડા ચાર દાયકા દરમિયાન પશ્ચિમ જર્મનીએ અભૂતપૂર્વ વિકાસ સાધ્યો, જેને વિદ્ધાનો ‘જર્મન ચમત્કાર’ તરીકે પણ ઓળખાવે છે.

પરમાણુ શસ્ત્રો અને મિસાઈલો 

પરમાણુ બૉમ્બ પરમાણું શસ્ત્ર છે. માનવીએ શોધેલાં સંહારક શસ્ત્રોમાં તે સૌથી વધુ ઘાતક, સંહારક અને અંતિમ શસ્ત્ર છે.

ઈ.સ. 1945માં અમેરિકાએ જાપાનના હિરોશિમા નાગાસાકી શહેરો પર અણુંબૉમ્બનો ઉપયોગ કરી જગતને તેને મહાવિનાશક શક્તિની પ્રતીતિ કરાવી હતી.

એ પછી થોડાં વર્ષોમાં સોવિયેત યુનિયને, બ્રિટને, ફ્રાન્સે અને ચીને પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવ્યાં.

ઈ.સ. 1965માં વિશ્વનાં પાંચ રાષ્ટ્રો પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાષ્ટ્રો બન્યાં. પરમાણૂ શસ્ત્રો બનાવવાની સામગ્રી અને અદ્યતન ટેકનોલૉજી તેમની પાસે હોવાથી તેમણે વધુને વધુ સંહારાક શક્તિ ધરાવતાં પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવ્યાં.

આ સાથે તેમણે પરમાણુ શસ્ત્રો હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલાં નિશ્ચિત લક્ષ્યાંકો પર છોડી શકાય એવાં મધ્યમ અને લાંબા અંતરનાં મિસાઈલો વિકાસ કર્યો.

વિશ્વ આજે માત્ર મનુષ્યો જ નહિ પરંતુ સમગ્ર જીવસૃષ્ટી સાથે સમગ્ર વિશ્વનો અનેક વખત વિનાશ કરી શકે એટલા મહાસંહારક શસ્ત્રોના જ્વાળામુખી પર બેઠું છે.


ટુંકનોંધ લખો.
આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે ભારતનું પ્રદાન 


સ્વતંત્ર થયા પછી ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો છે. વિશ્વમાં સામ્રાજ્યવાદ, સંસ્થાનવાદ, કાળા-ઓરા વચ્ચેનો રંગભેદ વગેરે દૂષણો નાબૂદ કરવા તેમજ તેની સામે ચાલતી ચળવળોને ભારતે હંમેશા ટેકો આપ્યો છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના આદેશથી ભારતે કોરિયાના યુદ્ધમાં ઘવાયેલા સૈનિકોની તબીબી સારવાર માટે દવાઓ અને તબીબી ટુકડીઓ મોકલી હતી. ગાઝા, સાયપ્રસ, કૉંગો, શ્રીલંકા વગેરેમાં સર્જાયેલી કટોકટી વખતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના શાંતિ સ્થાપક દળોમાં ભારતે પોતાના સૈનિકોને મોકલીને એ દેશોમાં શાંતિ સ્થાપવામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી.

અંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતિ જાળવવાના તેમજ સમગ્ર વિશ્વના લોકોના સ્વાતંત્ર્ય અને સુખસમૃદ્ધિ માટેના તમામ પ્રયત્નોમાં ભારતે સંપૂર્ણ સહકાર આપ્યો છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની મહાસહામાં પરમાણુ શસ્ત્રોના સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણનો ઠરાવ રજુ કરીને ભારતની શાંતિની ઈચ્છાને વાચા આપી હતી.

દુનિયાના દરેક દેશે ઘાતક શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન બંધ કરી તેમજ સૈન્ય સંખ્યા ઘટાડીને એ નાણાં વિશ્વની ગરીબ તથા ભૂખમરાથી પીડાતી પ્રજાના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ માટે કરવો જોઈએ. એવી માંગણી હંમેશા ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સમક્ષ કરી છે.

આમ, વિશ્વશાંતિ એ ભારતની વિદેશનીતિનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. વિશ્વશાંતિ માટે રાષ્ટ્ર રાષ્ટ્ર વચ્ચે સહકાર, વિશ્વાસ અને સમજણનું વાતાવરણ સ્થાપવા માટે ભારતે સતત પ્રયાસ કર્યો છે.


ભારત અને યૂ.એસ.એ. વચ્ચેના સંબંધોની સંક્ષેપમાં ચર્ચા કરો. 


ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટૅટસ બંને લોકશાહી ધરાવતા દેશો છે. ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટેટસ બંને લોકશાહી દેશો છે. ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટેટસ વચ્ચે અનેક સમાનતાઓ હોવા છતાં છેલ્લા પાંચ દાયકા દરમિયાન તેમની વચ્ચેના સંબંધોમાં નોંધપાત્ર ચડાવ-ઉતાર આવ્યા છે.

આઝાદી મેળવ્યા પછી ભારત પોતના નેતૃત્વ હેઠળના ‘લોકશાહી સત્તાજૂથ’માં જોડાઈ જશે એવી યુનાઈટેડ સ્ટેટસની અપેક્ષા હતી. પરંતુ, ભારતે કોઈ સતાજુથમાં જોડાવાને બદલે ‘બિનજોડાણવાદી નીતિ’ અપનાવી. ભારતનો આ નિર્ણય મહસત્તા યુનાઈટેડ સ્ટેટસને ગમ્યો નહિ. તેથી ભારત અને યુનાઈટેડ સ્ટેટસ વચ્ચેના સબંધો બંધાયા નહિ.

પાકિસ્તાન યુનાઈટેડ સ્ટેટસના નેતૃત્વ હેઠળના સત્તાજૂથ અને લશ્કરી સંગઠનમાં જોડાયું હતું આથી યુનાઈટેડ સ્ટેટસે જમ્મુ-કાશ્મીરના પ્રશ્ને હંમેશા પાકિસ્તાનનું સમર્થન કર્યું છે.

યુનાઈટેડ સ્ટેટસની પાકિસ્તાનનો પક્ષપાત કરવાની નીતિને કારણે બંને દેશો વચ્ચે સારા સબંધો બંધાયા નહિ.

યુનાઈટેડ સ્ટેટસના પ્રભાવ હેઠળ ઘડાયેલી ‘પરમાણુ બિનપ્રસાર સંધિ’ અને ‘સર્વાગ્રાહી પરમાણુ પરિક્ષણ પ્રતિબંધ સંધિ’પર ભારત હસ્તાક્ષર કરે એવો યુનાઈટેડ સ્ટેટસે આગ્રહ રાખ્યો છે. પરંતુ એ બંને સંધિઓ ભેદભાવયુક્ત અને પોતાનાં રાષ્ટ્રીય હિતોને નુકશાનકર્તા હોવાથી ભારતે તેની પર હસ્તાક્ષર કર્યા નહિ. પોતાના ઈરાદાઓ અને આગ્રહની અવગણના થતાં યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ભારત પર નારાજ થયું. જ્યારે ઈ.સ. 1998માં ભારતે પોખરણ ખાતે સફળ પરમાણુ અખતરો કર્યો ત્યારે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ભારત પર છંછેડાયું અને તેણે ભારત સામે કેટલાક પ્રતિબંધો મૂક્યાં. પરિણામે બંને દેશો વચ્ચે મતભેદો થયાં.

11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના દિવસે યુનાઈટેડ સ્ટેટસના ન્યુ યૉર્ક શહેરમાં આવેલા વર્લ્દ ટ્રેડ સેન્ટર પર થયેલા વિનાશક આતંકવાદી હુમલામાં બનાવ પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટસ અને ભારત વચ્ચેનાં સંબંધોમાં નોંંધપાત્ર સુધારો થયો છે.

સપ્ટેમ્બર, 2014 અને 2015માં ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અમેરિકાની મુલાકાત લીધી હતી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની મહાસભાને પણ સંબોધી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાં ભારતના 66માં પ્રજાસત્તાકદિનના સમારોહના મુખ્ય અતિથી બની ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ભારતીય ગણતંત્રદિવસમાં ભાગ લેનારા તેઓ અમેરિકાના પ્રથમ પ્રમુખ હતા. આમ, ભારત અને યુ.એસ.એ. વચ્ચે સુમેળભર્યા સંબંધો આગળ વધી રહ્યા છે.


‘ઠંડા યુદ્ધ’ નાં મુખ્ય કારણો સંક્ષેપમાં જણાવો. 

ઠંડા યુદ્ધનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે.

દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પછી ઈંગ્લૅન્ડ અને ફ્રન્સ જેવી મહાસત્તાઓની વિશ્વની નેતાગીરી અમેરિકા અને રશિયાએ લીધી.

દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં ઈંગ્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, રશિયા, અને અમેરિકા એકસાથે રહ્યા હતા. પરંતુ યુદ્ધ પૂરું થયા પછી રશિયાની સામ્યવાદી વિચારસરણીને કારણે અમેરિકા અને ઈંગ્લૅન્ડ રશિયાની સામ્યવાદી વિચારસરણીને કારણે અમેરિકા અને ઈંગ્લૅન્ડ રશિયાથી જુદા પડ્યા.

દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પછી આ બંને મહાસત્તાઓએ સમગ્ર વિશ્વ પર પ્રભુત્વ અને પ્રભાવ સ્થાપવા સક્રિય પ્રયત્નો કર્યાં.

આ સમય દરમિયાન વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો એક યા બીજા લશ્કરી જુથમાં જોડાયાં. વિશ્વમાં વિવિધ લશ્કરી જુથોનું નિર્માણ ઠંડા યુદ્ધનું મહત્વનું કારણ બન્યું.

વિશ્વમાં ને વિરોધી સત્તાજુથો વચ્ચે અને લશ્કરી જુથોમાં વહેંચાઈ ગયું. સત્તાનું બે ધ્રુવોમાં કેન્દ્રીકરણ થયું. તેથી આ સમયગાળને દ્વિધ્રુવિ વિશ્વવ્યવસ્થાના ગાળા તરીકે ઓળખાય છે.

દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ પછી આ બે મહાસ્ત્તાઓ વચ્ચે અત્યંત તનાવપૂર્ણ સંબંધો સર્જાયા. બંને સત્તાજુથો વચ્ચે અવિશ્વાસ અને અસંતોષનું વાતવરણ સર્જાયું.

સત્તા માટે ખેંચતાણ અને અત્યંત તંગ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થવાથી આ તબક્કાને ‘ઠંડા યુદ્ધના તબક્કા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.