Chapter Chosen

પ્રેરણા અને આવેગ

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12
ટુંકનોંધ લખો. 
આવેગના અભિવ્યક્તિના આધારો   

આવેગ એ જટિલ મનોવ્યપાર છે. આવેગની સ્થિતિમાં શારીરિક ફેરફારો, બૌદ્ધિક પરિવર્તનો, ચહેરાના હાવભાવ, અંગચેષ્ટા, વ્યક્તિગત લાગણીઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

મનોવિજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે આવેગનાં ત્રણ પાસાઓ આ પ્રમાણે દર્શાવવામાં આવ્યાં છે : 1. અભિવ્યક્તિના આધારો, 2. શારીરિક આધારો અને 3. બોધાત્મક આધારો.

અભિવ્યક્તિન આઅધારોની સમજૂતી નીચે મુજબ છે :

અભિવ્યક્તિન આધારો : આવેગ વર્તન-વ્યવહાર દ્વારા કે અવયવો, ચહેરા, વાણી વગેરેમાં પરિવર્તન દ્વારા પ્રગટ થયા વિના રહેતો નથી.

તમામ આવેગોની અભિવ્યક્તિ આંતરિક શારીરિક પ્રક્રિયાઓ તેમજ બાહ્ય વર્તન-વ્યહવારોમાં પ્રતિબિંબ થાય છે જ.

આવેગની અભિવ્યક્તિ કુદરતી છે. તેથી બાહ્ય અભિવ્યક્તિ ત્રણ પ્રકારે થાય છે :

ચહેરા ઉપરના ફેરફારો દ્વારા જેમ કે; આંખો પહોળી થવી, ભવાં ચડવાં, ચહેરો લાલ થઈ જવો, રડવું, મોં પહોળું થવું વગેરે.

અંગવિન્યાસ અને અંગચેષ્ટા દ્વારા : ક્રોધ, ગુસ્સા વગેરે આવેગમાં હાથપગ ધ્રુજવા, મુઠ્ઠી ઉગામવી વગેરે.

વાણીમાં થતા ફેરફારો અને મૌન દ્વારા.

ભારતીય નૃત્યમાં આવેગ અભિવક્તિની સુંદર તાલીમ આપવામાં આવે છે. ભરતનાટ્યમ, કથક, કુચિપુડી, ઓડીસી વગેરે નૃત્યોમાં ચહેરાના હાવભાવ, આંખ, હાથની આંગળીઓની મુદ્રાઓ અને પગની મદદથી નૃત્ય કરનાર નૃત્યાંગના પ્રેક્ષકો સમક્ષ જુદા જુદા આવેગો પ્રદર્શિત કરે છે.

નૃત્યશિક્ષણ દરમિયાન સુખ, દુઃખ, પ્રેમ, વિરહ, આનંદ, ક્રોધ વગેરેને અભિવ્યક્ત કરવાની, અંગવિન્યાસ, ચેષ્ટા તથા અશાબ્દિક પ્રત્યાયનની સઘન તાલીમ આપવામાં આવે છે.


‘પ્રેરણાચક્ર’ ક્યારે વિરામ પામે છે ?


જરૂરિયાતોના ઉદાભવ સાથે પ્રેરણાચક્ર શરૂ થાય છે. જેના લીધે વ્યક્તિમાં આંતરિક ઉત્તેજિત બળ અથવા દબાણની શરૂઆત થાય છે. ઉત્તેજનાની શરૂઆત થતા વ્યક્તિ લક્ષ્યપ્રાપ્તિ માટે જરૂરી વર્તન કરે છે. વર્તનના પરિણામે લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થતાં વ્યક્તિ રાહત અને સંતોષ અનુભવે છે. આથી ઉત્તેજનમાં ઘટાડો થાય છે અને પ્રેરણાચક્ર વિરામ પામે છે.

ટુંકનોંધ લખો. 
સત્તાની પ્રેરણા 

મનોવિજ્ઞાનિકોએ પ્રેરનાના મુખ્ય બે પ્રકાર આપ્યા છે : 1. શારીરિક અને 2. મનોસામાજિક પ્રેરણા.

માનવીના વિકાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે શારીરિક પ્રેરણાની જેમ મનોસામાજિક પ્રેરણાઓનો સંતોષ પણ જરૂરી છે. આ પ્રેરણાઓનો અસંતોષ વ્યક્તિમાં નિષેધ માનસિક અસરો જન્માવે છે. સિદ્ધિ, સંલગ્નતા, સત્તા, સ્નેહ અને સંપર્ક વગેરે મનોસામાજિક પ્રેરણાઓ છે.

સત્તાની પ્રેરણાની સમજૂતી નીચે મુજબ છે :

સત્તાની પ્રેરણા : દરેક વ્યક્તિ પોતાના જૂથમાં તેનું સ્થાન બીજાઓ કરતાં ચડિયાતું થાય તેમ ઈચ્છે છે.

સામાજિક જીવનના દરેક તબક્કે સત્તા માટેનો સંઘર્ષ જોવા મળે છે. મોભો અને પ્રતિષ્ઠા સાથે સત્તા અને વર્ચસ્વ જોડાયેલાં છે. સામાન્ય રીતે જેનો ઊંચો મોભો હોય તેની પાસે સત્તા વધુ હોય છે. તી બીજાઓ પર વધુ અધિપત્ય અને વર્ચસ્વ જમાવી શકે છે.

સત્તાની પ્રેરણા પરિવાર, સમાજ, રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અગત્યની બને છે.

સત્તાની પ્રેરણા તાકાત, મોભો, પ્રતિષ્ઠા તથા અન્યને અસર કરવાની પ્રેરણામાંથી જન્મે છે.

મરેના મુજબ સત્તાની પ્રેરણામાં પોતાની આજુબાજુના સામાજિક વાતાવરણને કાબૂમાં રાખવાની ઈચ્છા રહેલી છે. બીજાઓના વર્તનને અસર પહોંચાડીને તેને અમુક દિશામાં વાળવું એ પણ તેનો એક હેતુ છે.

બીજા વર્ચસ્વ વિવિધ રીતે જમાવવામાં આવે છે. સૂચન, સમજાવટ, હુકમ અથવા બળ વાપરીને બીજાઓ પર પ્રભુત્વ સ્થાપવામાં આવે છે.

જેમનામાં સત્તાની પ્રેરણા ઊંચા પ્રમાણમાં હોય છે. તેઓ સંગઠનોમાં અને રાજકારણમાં ઊંચા સ્થાને પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

તેઓ હોદ્દાનો દુરપયોગ કરીને ખૂબ ધનસંપત્તિ એકઠી કરે છે. આમ, સત્તા વ્યક્તિને ભ્રષ્ટ બનાવે છે.

કુટુંબમાં પણ વય મુજબ વર્ચસ્વની પ્રથા હોય છે. પિતા સૌથી વધુ સત્તા ધરાવે છે.

વિવિધ જુથો પણ એકબીજા પર વર્ચસ્વ ધરાવવા પ્રયત્ન કરે છે. બીજા જૂથને નમાવીને, હરાવીને કે સ્પર્ધામાં આગળ વધીને આધિપત્ય સ્થાપવામાં આવે છે.

શાસકોમાં સત્તાની પ્રેરણા ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે. સત્તાની પ્રેરણા તેની તીવ્ર કક્ષાએ સરમુખત્યારીને જન્મ આપે છે. તેમાં વ્યક્તિ અનિયંત્રિત રીતે વર્તન કરે છે અને અન્યના વર્તનને પોતાની મરજી મુજબ નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ઈદી, અમીન, હિટલર, મુસોલિની, સદ્દામ હુસેન વગેરે તેનાં ઉદાહરણો છે.

એક રાષ્ટ્ર કે પ્રજાએ બીજા રાષ્ટ્ર કે પ્રજા પર આધિપત્ય જમાવવા માટે યુદ્ધો લડ્યાં છે. ધર્મ અને સંપ્રદાયનાં જુથો વચ્ચે પ્રણ વર્ચસ્વ અને આધિપત્ય જમાવવાના હેતુથી ધર્મયુદ્ધો લડાયાં છે.

હંમેશા શારીરિક બળથી જ સત્તા સ્થપાય છે એવું નથી. જ્ઞાન, વિદ્ધત્તા, ધન, કુશળતા, બુદ્ધિ વગેરેનો ઉપયોગ કરીને પણ વર્ચસ્વ જમાવવામાં આવે છે.

વર્ચસ્વનો ઉપયોગહંમેશા ખંડનાત્મક પરિણામો સર્જે છે. એવું નથી. સમાજસુધારકો, વૈજ્ઞાનિકો, રાષ્ટ્રીય નેતાઓએ હિંસા કે આક્રમણકર્યા વગર સમજાવટ, ઉપદેશ, સૂચન, પ્રચાર વગેરે પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિ કે સમાજનાં મૂલ્યો, રૂઢિઓ અને પરંપરાઓને બદલી છે તથા સમાજની પ્રગતિમાં અગત્યનો ફાળો આપ્યો છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
સ્નેહ અને સંપર્કની પ્રેરણા   

મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રેરણાના મુખ્ય બે પ્રકાર આ મુજબ છે : 1. શારીરિક પ્રેરણા અને 2. મનોસામાજિક પ્રેરણા.

માનવીના વિકાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે શારીરિક પ્રેરણાની જેમ મનોસામાજિક પ્રેરણાઓનો અસંતોષ વ્યક્તિમાં નિષેધક માનસિક અસરો જન્માવે છે. સિદ્ધિ, સંલગ્નતા, સત્તા તથા સ્નેહ અને સંપર્કની પ્રેરણા વગેરે મનોસામાજિક પ્રેરણાઓ કહેવાય છે.

સ્નેહ અને સંપર્કની પ્રેરણાની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

સ્નેહ અને સંપર્ક : દરેક માનવી માટે સ્નેહ અને સંપર્કની જરૂરિયાતનું ખૂબ જ મહત્વ છે .

અન્ય વ્યક્તિને સ્નેહ કરવો અને અન્યના સ્નેહને લાયક બનવુંં એ માનવી માત્રની જરૂરિયાત ધરાવતો હોય છે.

અન્ય વ્યક્તિઓ સથે હૂંફાળા અને ગાઢ સબંધો બાંધવાની માનવીની સાહજિક પ્રવૃત્તિને ‘સંપર્ક’ કે ‘સહચાર’ની પ્રેરણા કહેવાય છે. આ પ્રકારના સંપર્કો દ્વારા અનેક પ્રકારના સબંધો સાકાર થાય છે. જેમ કે માતા અને બાળકનો સબંધ, પતિ અને પત્નીનો સબંધ, ભાઈ અને બહેનનો સબંધ, ગુરુ અને શિષ્યનો સબંધ વગેરે. કૃષ્ણ અને સુદામાના મૈત્રી સબંધો સંપર્કની પ્રેરણાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

સ્નેહ એ એકબીજા પ્રત્યે કરેલું સ્વૈચ્છિક સમર્પણ છે. સ્નેહ હોય એટલે એકબેજાની ‘કાળજી’ હોય, એકબીજા પ્રત્યે ‘જવાબદારીભર્યું વર્તન’ હોય, એકબીજા પ્રત્યે ‘આદર’ હોય. એકબીજાને ‘સમજવાની’ પૂરેપૂરી તૈયારી હોય, એકબીજાનો ‘સ્વીકાર’ હોય અને એકબીજા પ્રત્યે હદયની ‘નિષ્ઠા’ હોય.

બાલ્યા વસ્થામાં ઘર અને પરિવારનું વાતાવરણ અને બાળકની અન્ય વ્યક્તિઓ સાથેના સબંધોની ગુણવત્તાના આધારે વ્યક્તિમાં સંપર્કની ભાવના વિકાસ પામે છે.

જે વ્યક્તિ પોતાની બાલ્યાવસ્થામાં સામાજિક સબંધોમાં અથવા માતા-પિતા તરફથી અને કુટુંબના અન્ય સભ્યો પાસેથી સ્નેહ મેળવી શકે ન હોય તે વ્યક્તિ મોટી ઉંમરમાં લાગણીવિહીન, અસ્વીકારની ભાવનાવાળી અને આક્રમક સ્વભાવવાળી બનવાની સંભાવના રહેલી છે. આવી વ્યક્તિઓ અન્ય વ્યક્તિઓ સાથેનો સંપર્ક કેળવવામાં ખુબ મુશ્કેલીઓ અનુભવે છે.

વિશ્વના તમામ ધર્મો ‘ભાઈચારો’ કેળવવાનો ઉપદેશ આપે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આદર્શો મુજબ જીવનમાં કુટુંબ પ્રત્યેના પ્રેમથી આગળ વધીને ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ ની ભાવનાવાળી વ્યક્તિ સમગ્ર વિશ્વમાં બધી જગ્યાએ પ્રેમ અને આદર સત્કાર પ્રાપ્ત કરે છે.


ટુંકનોંધ લખો. 
ઊંઘની પ્રેરણા  

મનોવિજ્ઞાનિકોએ પ્રેરણાના મુખ્ય બે પ્રકાર આ મુજબ આપ્યા છે : 1. શારીરિક અને 2. મનોસામાજિકપ્રેરણા.

વ્યક્તિ કે પ્રાણીના જીવનમાં શારીરિક પ્રેરણાનો સંતોષ તેમના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે. ભૂખ, તરસ, ઊંઘ, જાતીય વૃત્તિ વગેરે શારીરિક પ્રેરણાઓ છે.

ઊંઘની પ્રેરણાની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

ઊંઘ : ઊંઘ એક નિંદ્રાનો વ્યક્તિના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે ખૂબ જ અગત્યનો સબંધ રહેલો છે.

ભૂખ અને તરસની શારીરિક પ્રેરણાઓ કરતાં પણ ઊંઘની શારીરિક પ્રેરણા અતિશય તીવ્ર હોય છે. જો વ્યક્તિને ઊંઘ આવતી હોય અને તે સમયે ભૂખ પણ લાગી હોય, તો વ્યક્તિ ભોજન લીધા સિવાય પણ ઊંઘી જતો હોય છે.

ઊંઘનો નિયત સમય થાય ત્યારે વ્યક્તિ ઊંઘનો અનુભવ કરતો હોય છે.

મનોવિજ્ઞાનિકોને પ્રાયોગિક અભ્યાસો દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે લાંબા સમય સુધી એટલે કે આઠથી દસ દિવસ સતત કોઈ વ્યક્તિ જાગતી રહે તો તે ભ્રમ અને સંદેહ અને વિભ્રમનો ભોગ બની શકે છે.

ઈ.સ. 1964માં 70 વર્ષની ઉંમરની રેન્ડી ગાર્ડનર નામની વ્યક્તિ, પોતાનું સ્થાન ‘ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકૉર્ડસ’માં નોંધાવવા, સતત 264 કલાક જાગતો રહ્યો હતો, પરંતુ દિવસો પસર થતાં તેનું શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય કથળવા લાગ્યું હતું.

અકસ્માતો અંગે અમેરિકામાં કરવામાં આવેલા એક રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું કે હાઈવે પર થતા મોટા ભાગના અકસ્માતો ડ્રાઈવરની ઓછી ઊંઘના કારણે થતા હોય છે. દિવસે થતા અકસ્માતોની સરખામણીમાં રાત્રીમાં થતા અકસ્માતોનું પ્રમાણ દસ ગણુ વધારે હોય છે.

આમ, માનવી તથા પ્રાણી માટે યોગ્ય ખોરાકની માફક સારી અને જરૂરી માત્રામાં ઊંઘ અનિવાર્ય છે.