Chapter Chosen

વર્તનના જૈવિય આધારો

Book Chosen

મનોજ્ઞાન ધોરણ 11

Subject Chosen

મનોવિજ્ઞાન

Book Store

Download books and chapters from book store.
Currently only available for
CBSE Gujarat Board Haryana Board

Previous Year Papers

Download the PDF Question Papers Free for off line practice and view the Solutions online.
Currently only available for
Class 10 Class 12

‘જિનેટાઈપ’ એટલે શું ?


બાળકોને માતા-પિતા દ્વારા વારસામાં મળેલા પૂર્ણ જનીનતત્વોના સમૂહને ‘જીનોટાઈપ’ કહેવામાં આવે છે.

ટુનકનોંધ લખો. 
જનીનતત્વો 

‘અનુવંશ’ એટલે જૈવિય વારસો. જૈવિય વારસો જનીનતત્વોને કારણે હોય છે તથા તે માતા અને પિતા બંને પાસેથી મળે છે.

પુરુષના એક શુક્રાણુનાં 23 રંગસુત્રો અને મહિલાબીજનાં 23 રંગસુત્રોની જોડી બને છે. જનીનતત્વો પણ હંમેશા જોડમાં જોવા મળે છે. જનીનતત્વો શારીરિક અને માનસિક લક્ષણોનાં વારસાનાં વાહકો છે.

ચેતાતંત્રના વિકાસમાં જનીનતત્વો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. માતા-પિતા તરફથી બાળકને વારસામાં મળેલા જનીનતત્વોના સમૂહને ‘જીનોટાઈપ’ કહેવાય છે.

જનીનતત્વો વારસાનાં નિર્ણાયકો છે. શારીરિક લક્ષણો, શરીરનું બંધારણ, ગ્રંથિઓનું સામર્થ્ય, ચામડીનો રંગ, આંખોનો રંગ, વાળબો રંગ વગેરે બાબતો જનીંતત્વો દ્વારા નક્કી થાય છે. આ અવલોકિત લક્ષણોના સમૂહને ‘ફિનોટાઈપ’ કહેવાય છે.

માનસિક શક્તિઓ કે માનસિક વિકૃતિઓ જેવાં વાર્તનિક લક્ષણોના જૈવિય આધારોની સમજૂતી આપતા શાસ્ત્રને ‘વાર્તનિક જનીનશાસ્ત્ર’ કહેવામાં આવે છે.

પુરુષના અસંખ્ય શુક્રાણુઓ પૈકીનો કયો શુક્રાણુ મહિલાબીજ સાથે સંયોજન પામશે તે નક્કી હોતું નથી. જુદા જુદા શુક્રાણુમાં જનીનતત્વો જુદા જુદા હોય છે. તેથી જ એક કુટુંબના ભાઈભાંડુઓનો વારસો સમાન હોતો નથી. સમાન માતા-પિતા પાસેથી જનીનતત્વો મળવા છતાં જનીનતત્વોની જોડનું સંયોજન દરેક બાળકમાં જુદું જુદું હોય છે. આથી એક જ માતા-પિતાનાં સંતાનોમાં કેટલીક સમાનતાઓ હોવા છતાં તેઓ તદ્દન સરખાં નથી હોતાંં.

દરેક વ્યક્તિ પોતાને મળેલ જનીનતત્વોમાં કોઈ પણ જાતનો ઉમેરો કર્યા વગર તે પોતાનાં બાળકોને આપતી હોય છે. આમ, માતા-પિતાને અગાઉની પેઢીઓ દ્વારા મળેલ વારસો આ તફાવતો માટે જવાબદાર હોય છે.

સમાન વારસો મળવા છતાં બાળકો વર્તનની બાબતમાં તેમનાં માતા-પિતા કરતાં જુદા પડતાં હોય છે. આ તફાવતનું કારણ જનીનતત્વો ઉપરાંત માતા-પિતા કરતાં જુદા પર્યાવરણમાં બાળકોનો ઉછેર પણ હોઈ શકે. વ્યક્તિનો જૈવિય વારસો પણ અગત્યની ભૂમિકા પૂરી પાડે છે. દા.ત. ભારતના કેટલાક સમાજોમાં છોકરા અને છોકરીમાં ઉછેરમાં તફાવત જોવા મળે છે. પરિણામે વ્યક્તિની વર્તન ભાતો પણ જાતિ પ્રમાણે જુદી જુદી હોય છે.


એડ્રીનલ ગ્રંથિ, સ્વાદુપિંડ અને જાતીય ગ્રંથિ સમજાવો. 

અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ સીધેસીધો લોહીમાં ભળે છે. આ ગ્રંથિઓના સ્ત્રાવોને ‘અંત્સઃસ્ત્રાવો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીની જુદી જુદી આઠ ગ્રંથિઓ અને તેના સ્ત્રાવો વિશેની માહિતી વૈજ્ઞાનિકો પાસે ઉપલબ્ધ છે. એમાંથી એડ્રીનલ ગ્રંથિ, સ્વાદુપિંડ ગ્રંથિ અને જાતીય ગ્રંથિની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

1. એડ્રીનલ ગ્રંથિ : એડ્રીનલ ગ્રંથિ મૂત્રપિંડોની સહેજ ઉપરની બાજુએ આવેલી છે. એડ્રીનલ ગ્રંથિના બે ભાગ છે : એડ્રીનલ કૉટક્સ અને એડ્રીનલ મેડ્યુલા. એડ્રીનલ ગ્રંથિના છાલ જેવા ઉપરના ભાગને ‘એદ્રીનલ કૉર્ટ્રેક્સ’ અને એડ્રીનલ ગ્રંથિના મધ્યના ભાગને ‘એડ્રીનલ મેડ્યુલા’ કહેવાય છે. આ ગ્રંથિમાંથી એપિનેફ્રાઈન અને નોનએપિનેફ્રાઈન નામના રસસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન થાય છે.

એડ્રીનલ ગ્રંથિઓમાં ઝરતા સ્ત્રાવો સંકટ સમયે સામનો કરવા માટે શરીરના અવયવોને લોહી પુરૂ પાડી તેમની શક્તિમાં વધારો કરે છે. લોહિમાં ખાંડનું પ્રમાણ વધે છે. હ્રદયના ધબકારા ઝડપી બને છે. આ સ્ત્રાવથી લોહી, ચામડી અને પાચનતંત્રના અવયવો તરફ ઝડપથી ઘસી જાય છે. જેથી જ્ઞાનતંતુ અને માંસપેશીઓને પૂરતો પ્રાણવાયુ અને ખોરાક મળે છે. ઈન્દ્રીયો સતેજ બને છે. આ રસસ્ત્રાવો આવેગ દરમિયાન અનુકંપી તંત્રને કાર્યમાં મદદરૂપ થાય છે.

એડ્રીનલ કૉર્ટેક્સ : ઍડ્રીનલ કૉર્ટેક્સમાંથી ઝરતા સ્ત્રાવોનું પ્રમાણ વધી જાય, તો વ્યક્તિમાં વિજાતીય લક્ષણો વિકાસ પામે છે. મહિલામાં આ સ્ત્રાવોનું પ્રમાણ વધે તો અવાજ મોટો થાય, દાઢી-મૂછ પરવાળ ઉગે, નિતંબ અને સ્તન કૃશ થઈ જાય વગેરે જેવાં પુરુષોનાં લક્ષણો જોવા મળે છે. જો પુરુષોમાં આ સ્ત્રાવોનું પ્રમાણ વધે તો તેનો સ્તન પ્રદેશ વિકાસ પામે, ચામડી સુવાળી બને, અવાજ અને વર્તનશિલ મહિલા જેવાં થઈ જાય.

એડ્રીનલ મેડ્યુલા : આ સ્ત્રાવો પર ચેતાતંત્રનું નિયંત્રણ હોય છે. આવેગ સમયે તેનો સ્ત્રાવ વધુ પ્રમાણમાં થાય છે અને અનુકંપી તંત્ર સક્રિય બને છે. આ સ્ત્રાવની અસર શરીરના જુદા જુદા ભાગો પર જુદી જુદી થાય છે. આ સ્ત્રાવોનું પ્રમાણ ઘટવા લાગે તો વ્યક્તિ જલદી થાકી જાય છે. તેના કાર્યમાં ઉત્સાહ જોવા મળતો નથી. તેના સ્વભાવમાં ચીડિયાપણું ઉદ્દભવે છે. તેથી વ્યક્તિ વારંવાર ઉશ્કેરાઈ જાય છે. ક્યારેક વ્યક્તિ કંટાળો અને અંજપો પણ અનુભવે છે.

2. સ્વાદુપિંડ ગ્રંથિ : સ્વાદુપિંદ ગ્રંથિ નાના આંતરડા અને જઠરની વચ્ચેના વળાંકમાં આવેલો હોય છે. સ્વાદુપિંડમાં આવેલા સંખ્યાબંધ કોષો પાચક રસ પેદા કરે છે. આ ગ્રંથિમાંથી ‘ઈંસ્યુલિન’ નામનો સ્ત્રાવ ઝરે છે. ઈન્સ્યુલિન ખોરાકમાંથી પચી ગયેલી ખાંડનું ‘ગ્લાયકોજન’ નામના દ્રવ્ય રૂપાંતર કરે છે. આ સ્ત્રાવ દ્વારા સ્વાદુપિંડ લોહિમાં શર્કરાના પ્રમાણનું નિયંત્રણ કરે છે. શરીરમાં ઈન્સ્યુલિનનું પ્રમાણ વધી જાય તો લોહિમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઘટે છે અને શરીરમાં ઈન્સ્યુલિનનું પ્રમાણ ઓછું હોય, તો લોહિમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધે છે. લોહિમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધે છે. લોહિમાં શર્કરાનું વધારે કે ઓછું પ્રમાણ ચયાપચયની ક્રિયા પર અસર કરે છે. સ્વાદુપિંડમાંથી જરૂર કરતાં ઓછા પ્રમાણમાં વધારે રહે છે અને તે ‘મધુપ્રમેહ’નો દર્દી બને છે. આવી વ્યક્તિઓએ શર્કરાના પાચન માટે ઈન્સ્યુલિનનાં ઈન્જેક્સન લેવાં પડે છે અથવા નિયમિત લાંબા અંતર સુધી ચાલવાની કસરત કરવી પડે છે. શરીરમાં જો ઈન્સ્યુલિનનું પ્રમાણ વધી જાય, તો શરીરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઘટી જતાં વ્યક્તિને આંચકી આવે છે. અને તે વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય છે.

3. જાતીય ગ્રંથિ : પુરુષોમાં ‘શુક્રગ્રંથિ’ અને મહિલાઓમાં ‘અંડાશય’ નામની જાતીય ગ્રંથિઓ આવેલી છે. મસ્તિષ્ક ગ્રંથિઓ દ્વારા આ ગ્રંથિઓ સક્રિય બનતાં તેમાંથી જાતીય સ્ત્રાવો સ્ત્રવે છે. જેને લીધે પ્રજનન શક્ય બને છે. પુરુષ અને મહિલાઓમાં જોવા મળતાં ગૌણ જાતિય લક્ષણો માટે પણ આ ગ્રંથિના સ્ત્રાવો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

1. પુરુષની જાતીય ગ્રંથિ : પુરુષની જાતીય ગ્રંથિને ‘શુક્રપિંડ’ કહેવાય છે. તે બે સાથળ વચ્ચે ચામડીની કોઠળીમાં શુક્રપિંડરજ્જુથી લટકતી હોય છે. આ ગ્રંથિમાંથી ટેસ્ટોસ્ટૅરોન નામના રસસ્ત્રાવો સ્ત્રવે છે. : તેને પરિણામે પુરુષોના જાતીય અંગોના, જાતીય પ્રેરણાનો અને જાતીય ગૌણ લક્ષણોનો વિકાસ થાય છે. તે જાતીય ક્રિડા દ્વારા જાતીય આનંદ મેળવી શકે છે અને પ્રજનન કરવા શક્તિમાન બને છે. આ સ્ત્રાવોની વિકૃતિથી તેનામાં મહિલાઓનાં લક્ષણોનો વિકાસ થાય છે અને શરીરબંધારણની વિકૃતિ થાય છે.

2. મહિલાની જાતીય ગ્રંથિ : મહિલાની જાતીય ગ્રંથિને ‘બીજાશય’ કહેવાય છે. તે કટિબંધના પોલાણમાં ગર્ભાશયની બંને બાજુએ એક-એક હોય છે. તેમાં મહિલાબીજ તૈયાર થાય છે. તેમાંથી બે પ્રકારના સ્ત્રાવો ઝરે છે. ‘ઈસ્ટ્રેજન’ અને ‘પ્રોજેસ્ટૅરોન’ ઈસ્ટ્રોજન મહિલાસહજ ગૌણ જાતીય લક્ષણો વિકસાવવામાં તેમજ માતૃત્વની તૈયારીરૂપ શારીરિક ફેરફારો માટે કારણરૂપ બને છે. પ્રોજેસ્ટૅરોન ફલિત ગર્ભને ટકાવી રાખવામાં અને સ્તનગ્રંથિઓને સક્રિય બનાવવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે. આ સ્ત્રાવોની વિકૃતિ મહિલામાં સ્ત્રૈણ લક્ષણોનો અભાવ તથા જાતીય બાબતોમાં શીતળતા જન્માવે છે.


ટુનકનોંધ લખો. 
રંગસુત્રો

માનવશરીરનાં બધાં જ અંગો કોષોના બનેલા હોય છે. દરેક કોષોમાં ‘કેષકેન્દ્ર’ અને કોષકેન્દ્રમાં રંગસુત્રો આવેલાં હોય છે.

રંગસુત્રો હંમેશા જોડમાં હોય છે. સામાન્ય રીતે માનવીના કોષોમાં કુલ 46 રંગસુત્રો એટલે જે 23 જોડ રંગસુત્રોની હોય છે.

શક્તિશાળી માઈક્રોસ્કોપથી રંગસુત્રોને નિહાળવામાં આવે તો તે મણકાઓની હળમાળા જેવાં દેખાય છે. આ રંગસુત્રોમાં સૂક્ષ્મ કણો રહેલા હોય છે, જે ‘જનીનતત્વો’ કહેવાય છે.

જનીનતત્વો DNA નામના રસાયણનાં બનેલાં હોય છે. DNAનું મુખ્ય કાર્ય પ્રોટીનનું ઉત્પાદન કરવાનું છે.

માનવીના શરીરના કોષોમાં અંંગસુત્રોની 23 જોડ હોય છે, પરંતુ પ્રજનન કોષો તેમાં અપવાદ છે.

મહિલા અને પુરુષોના પ્રજનન કોષમાં રંંગસુત્રોની 23 જોડ નહિ, પરંતુ માત્ર 23 જ રંગસુત્રો હોય છે.

પુરુષના શુક્રાણુ કે શુક્રકોષનું 23મું રંગસુત્ર લાંબું X પ્રકારનું અથવા તેનાથી bold 1 over bold 3 ભાગ જેટલું નાનું Y પ્રકારનું હોય છે. જ્યારે મહિલા અંડકોષમાં 23મું રંગસુત્ર હંમેશા લાંબું X પ્રકારનું જ હોય છે.

માતા અને પિતાની 23મી જોડીમાંનાં બે રંગસુત્રોમાંથી ગમેતે એક રંગસુત્ર જ બાળકને મળે છે. વ્યક્તિને મળેલી રંગસુત્રોની જોડમાં બંને X હોય, તો XX જોડ તૈયાર થવાથી જન્મનાર બાળક છોકરી હોય છે. અને જો XY જોડ તૈયાર થાય, તો જન્મનાર બાળક છોકરો હોય છે.

અનુવંશની પ્રક્રિયા તપસતાં જણાશે કે બાળકની જાતી નક્કી કરવામાં પુરુષના પ્રજનન કોષનું રંગસુત્ર નિર્ણાયક બને છે. મહિલા તરફથી તો હંમેશા દરેક બાળકને X રંગસુત્ર જ મળે છે. જો બાળકને પુરુષનું Y રંગસુત્ર મળે, તો જ છોકરો જન્મી શકે છે. જો પુરુષનું X રંગસુત્ર મળે, તો છોકરી જન્મે છે.


ટુનકનોંધ લખો. 
શારીરિક ચેતાતંત્ર  

પરિધવર્તી ચેતાતંત્ર સાંવેદનિક ગ્રાહકોમાંથી ચેતાપ્રવાહને કેન્દ્રીય ચેતાતંત્રમાં લઈ જાય છે અને મગજમાંથી નીકળતા સંદેશાઓને શરીરના અવયવો અને સ્નાયુઓ સુધી લઈ જવાનું કાર્ય કરે છે.

પરિધવર્તી ચેતાતંત્રના બે ભાગ છે : 1. શારીરિક ચેતાતંત્ર અને 2. સ્વયં સંચાલિત ચેતાતંત્ર.

શારીરિક ચેતાતંત્રની સમજૂતી નીચે મુજબ છે.

શારીરિક ચેતાતંત્ર : શારીરિક ચેતાતંત્રની કારક ચેતાઓ શરીરના પટ્ટાદાર સ્નાયુઓને ક્રિયાશીલ બનાવે છે, જે હાથપગના હલનચલન માટે જવાબદાર છે.

શારીરિક ચેતાતંત્રની સાંવેદનિક ચેતાઓ આંખ, નાક, કાન, ચામડી જેવા શરીરના મુખ્ય અવયવોમાંથી આવે છે.

શારીરિક ચેતાતંત્ર દ્વારા સંવેદનપ્રવાહો કરોડરજ્જુ અને મગજ સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી પટ્ટાદાર સ્નાયુઓના કારકતંતુઓ દ્વારા સંદેશાઓનું વહન થાય છે.

આ ક્રિયા સમજવા એક ઉદાહરણ જોઈએ. દા.ત. આપણે બસ સ્ટૅન્ડ પરથી એક બસમાં મુસાફરી કરવી છે. આપણું મગજ બસ સ્ટૅન્ડ તરફ ચાલવા માટે પગના સ્નાયુઓને સંદેશો મોકલશે. જ્યારે આપણે બસ સ્ટૅન્ડ તરફ ચાલતા હોઈશું ત્યારે આપણે બસ સ્ટૅન્ડ તરફ આવી રહેલી બસને જોઈએ છીએ. આથી આપણે બસમાં મુસાફરી કરવા દોડવાનું નક્કી કરીશું. મગજ પગના સ્નાયુઓને દોડવા માટેના સંકેતો આપશે. યોગ્ય પ્રતિક્રિયા માટે શારીરિક ચેતાતંત્રનાં સ્નાયવિક હલનચલનો મગજનાં સંદેશાને અનુસરશે અને યોગ્ય પ્રતિક્રિયા આપશે. જ્યાં સુધી ક્રિયા પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી મગજ પગના સ્નાયુઓને સંદેશાઓ મોકલવાનું ચાલુ રાખશે.